Muhasebeci ve Denetçilerin Dönem Sonu İşlemlerinde Dikkat Etmeleri Gereken İşlemler (SMMM Güray ÖĞREDİK)

Güray ÖĞREDİK
Serbest Muhasebeci Mali Müşavir
www.MuhasebeTR.com Site Başyazarı
gogredik@mazarsdenge.com.tr

MUHASEBECİ VE DENETÇİLERİN DÖNEM SONU İŞLEMLERİNDE DİKKAT ETMELERİ GEREKEN İŞLEMLER

Tarih: 28.11.2007

1- GİRİŞ

Genel muhasebe öğretide dönem içi işlemleri ve dönem sonu işlemleri olarak ikiye ayrılmaktadır. Dönem sonu işlemleri envanter ve değerleme işlemleri olarak ta anılmaktadır. Çalışmamızda, uzun yıllardır bir çok işletmenin dönem sonu işlemlerinin incelenmesi sırasında edindiğimiz tecrübeler ve yaptığımız tespitler doğrultusunda, uygulamaya dönük pratikte yapılması gerekenlere ve önerilerimize yer vereceğiz.

Çalışmamızda, tekdüzen hesap planında yer alan tüm hesapların ve dönem sonu işlemlerinin ayrı ayrı incelenmesi değil (ki, bilindiği üzere böyle bir çalışma başlı başına bir kitap kapsamında ele alınacak kadar geniş mevzuudur), tamamıyla uygulamaya dönük bazı hesap ve işlemler konusunda tespit, öneri ve düşüncelerimiz ile uygulayıcılar açısından dikkat edilmesi gereken konular açıklanacaktır.

2- KASA HESABI VE ORTAKLAR CARİ HESABINDA ADAT YÖNTEMİYLE FAİZ HESAPLANMASI

Dönem sonu işlemleri aşamasında ve tabii ki dolayısıyla vergiye tabi kazancın tespiti işlemlerinde özellikle kasa hesabına ve ortaklar cari hesabına dikkat edilmelidir.

İşletmelerin mali işlemlerinin vergisel açıdan denetlenmesinde, özellikle kasa hesabı hareketleri ile kasada tutulan paranın miktarı ve işletmenin ilişkili olduğu kişiler ve işletmelerle olan cari hesap hareketleri ile para transferleri özellikle incelenmekte ve bu işlemlerde işletme kaynaklarının kayıt dışı bir ortamda değerlendirildiği ya da kayıtlı olsa dahi emsaline nazaran düşük bir fiyat veya faizden değerlendirildiği, kullandırıldığı..v.b. durumlar tespit edilirse, söz konusu kaybın işletme kayıtlarına gelir olarak intikalinin sağlanması ve bu yolla vergi matrahına dahil edilerek, vergi kaybının telafisi edilmesinde uygulanan bir yöntemdir adat yöntemiyle faiz hesabı.

2.1- Kasa Hesabı

Ticari hayatın bir gerçeği de, hiçbir işletmenin elinde atıl fon tutmayacağıdır. Gerçekten ticari ilişkileri içerisinde, tabiri caiz ise bir kuruşunun dahi hesabını yapan basiretli bir tüccar, kasasında asla normal ihtiyacı dışında bir meblağ tutmayacak ve bu nakit fazlasını mutlaka çeşitli finansal araçlar vasıtasıyla değerlendirecektir.

Uygulamada bir çok küçük ve orta ölçekli işletmenin kasa hesabının günlük olağan ihtiyaçlarının üzerinde olduğu görülebilecektir. Buradaki vergisel yaklaşım; kasada fiilen yer almayan meblağın işletme sahipleri tarafından işletmeden çekildiği ve kendi şahsi inisiyatiflerinde ve şahsi ihtiyaçları için kullanıldığı şeklinde olacaktır.

Önerimiz; kasanızın bilfiil alabileceğinden daha fazla bir nakdi asla hesaplarınızda tutmayın(!) Elbette bu olaya mizahi bir yaklaşımdır. Olması gereken işletmenin olağan ihtiyaçları kadar nakdin işletme kasasında bulunması ve nakit fazlasının banka hesaplarında yer almasıdır.

Bilindiği gibi Maliye Bakanlığı tarafından getirilen nakit hareketlerinde tevsik (nakit hareketlerinin banka havalesi veya çek, PTT veya özel finans kurumları vasıtasıyla ödenerek belgelenmesi) zorunluluğu sonrası işletmeler, eskiden olduğu gibi sadece tahsilat veya tediye makbuzu (işletme içinde düzenlenen ve işletmede kalan evraklardır bunlar ve genel kabul görmüş denetim standartları açısından itibar edilmesi, kanıt nitelikleri en az olan evraklar işletme içinde düzenlenen ve işletmede kalan evraklardır) düzenleyerek, kendi inisiyatiflerinde oldukça yüksek tutarlı kasa nakit hareketlerini aslında gerçekleşmediği halde gerçekleşmiş gibi gösterememektedirler.

Bu kısıtlama bazı işletmelerin yüksek tutarlı kasa bakiyelerinin de fiktif bir şekilde azaltılması yolunu engellemiştir. Eskiden herhangi bir işletme yüksek tutarlı kasa bakiyesini ortağa ödeme şeklinde gösterebilmekte ve azaltmakta ya da tam tersini, kasa hesabında kayıt dışı işlemler nedeniyle oluşan ters bakiye durumlarını ortaktan tahsilat şeklinde aslında olmayan işlemleri kaydederek düzeltebilmekteydi. Bu açıdan bakılınca tevsik zorunluluğu uygulaması çok isabetli bir düzenleme olmuştur ve bizce 8.000 YTL’lik üst sınır daha aşağıya indirilmelidir.

2.1.1- Kasa Hesabına Adat Yöntemiyle Faiz Hesabı

Bu noktada adat kavramını açıklamak istiyoruz. Adat finansal literatürde (gün x kredi tutarı) şeklinde açıklanabilmektedir. Dolayısıyla bilindiği üzere klasik günlük faiz hesabı ise (gün x kredi tutarı x faiz oranı) / 36.000 şeklinde olmaktadır. Vergisel açıdan yapılacak adat yöntemiyle faiz hesabında buradaki kredi tutarı; kasa hesabı açısından ticari hayatın gerekleri, işletme olağan nakit çıkışları üzerinde olduğu ve işletmenin gelir hanesine girmeyen bir şekilde, işletme kayıtları dışında değerlendirildiği kabul edilen tutardır.

Ancak dikkat edilecek husus, kasa hesabı bakiyesinin tamamı faiz hesabında dikkate alınmayacak, normal olarak kabul edilebilecek azami kasa tutarı (azami bakiye) tespit edilecek ve asgari tutarın üzerinde kalan bakiyeler faiz hesabında dikkat alınacaktır.

Aşağıda örnek bir kasa adat faizi hesabı çalışmasına yer verilmiştir. İşletmenin örnek olarak ocak 2006 dönemi kasa hareketleri listelenmiştir. İşletmenin olağan kasa çıkışları dikkate alınarak bu işletmenin azami kasa bakiyesinin (kasada bulundurması gereken, günlük nakit ihtiyacını karşılayacak maksimum nakit tutarı) 5.000 YTL olması gerektiğine karar verilmiştir. Bu belirleme için standart bir ölçüt yoktur. Kasa çıkışlarına göre (tabii tevsik zorunluluğuna uygun bir şekilde) günlük kasa ödemeleri 20.000 YTL civarında seyreden bir işletme içinde bu azami bakiye 20.000 YTL olabilecektir. Burada denetçinin şahsi kanaati ön plana çıkmaktadır. Sonuçta bu tutarın az tespit edilmesi kasa fazlası olarak tespit edilecek tutarı arttıracağından daha fazla bir faiz hesabını gündeme getirecektir.

Örnek olarak hesaplama mantığını izah etmek açısından sadece bir ay verilmiştir. Ancak bu gibi durumlarda hesaplama 3, 6, 9 veya 12 aylık dönemler şeklinde yapılmaktadır.

				AZAMİ	KASA
TARİH	GİRİŞLER	ÇIKIŞLAR	BAKİYE	BAKİYE	FAZLASI	GÜN	FAİZ (%10)
2005 Devir			125.000
02.01.2006	5.000	3.000	127.000	5.000	122.000	1	33,89
03.01.2006	8.000	7.000	128.000	5.000	123.000	1	34,17
04.01.2006	1.000	5.500	123.500	5.000	118.500	1	32,92
05.01.2006	8.000	8.000	123.500	5.000	118.500	1	32,92
06.01.2006	8.000	4.500	127.000	5.000	122.000	3	101,66
09.01.2006	3.000	3.000	127.000	5.000	122.000	7	237,22
16.01.2006	8.000	6.000	129.000	5.000	124.000	1	34,44
17.01.2006	7.500	3.000	133.500	5.000	128.500	1	35,69
18.01.2006	3.500	6.500	130.500	5.000	125.500	1	34,86
19.01.2006	3.000	3.500	130.000	5.000	125.000	1	34,72
20.01.2006	1.000	4.200	126.800	5.000	121.800	3	101,50
23.01.2006	8.000	1.200	133.600	5.000	128.600	1	35,72
24.01.2006	3.200	3.250	133.550	5.000	128.550	1	35,71
25.01.2006	1.100	1.550	133.100	5.000	128.100	1	35,58
26.01.2006	5.000	3.000	135.100	5.000	130.100	1	36,14
27.01.2006	6.000	7.500