Prof. Dr. Necdet Sağlam
Anadolu Üniversitesi
İktisadi İdari Bilimler Fakültesi
nsaglam@anadolu.edu.tr

Finansal Piyasalarda Güvenin Anahtarı! Kapatılan Fonlar, İnançlı Mülkiyet Esası ve Fon Muhasebesinde Risk Yönetimi

1- Giriş

Sermaye Piyasası Kurulu (SPK), 17 Eylül 2026 tarihli kararları ve yayımlanan 2026/59 sayılı Haftalık Bülteni ile finansal piyasalarda sistemik riski önlemek ve yatırımcı haklarını korumak adına tarihi adımlardan birini atmıştır. Borsa İstanbul’da yaşanan gelişmeler doğrultusunda 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nun 96. maddesi uyarınca 7 portföy yönetim şirketinin TEFAS’ta işlem gören tüm yatırım fonları alım-satım yönünde işleme kapatılmış; bu kuruculara ait toplam 130 yatırım fonunun tasfiye edilmesine karar verilmiştir.

Tasfiye kararı verilen 130 yatırım fonunun toplam büyüklüğü yaklaşık 826 milyar TL (yaklaşık 17 milyar dolar) seviyesine ulaşmakta ve bu fonlarda 514 binin üzerinde yatırımcı bulunmaktadır. Türkiye sermaye piyasaları tarihinin en geniş kapsamlı müdahalelerinden biri olan bu karar; piyasada olası bir temerrüt zincirini engellemeyi, likidite krizlerinin önüne geçmeyi ve yatırımcı haklarını güvence altına almayı hedeflemektedir. Nitekim SPK, 18 Eylül 2026 tarihli ek düzenlemesiyle tasfiye süreçlerinin koordinasyonu için Türkiye İş Bankası A.Ş. ve T.C. Ziraat Bankası A.Ş.'yi saklayıcı ve tasfiye yürütücüsü bankalar olarak görevlendirirken, piyasadaki satış baskısını yumuşatmak amacıyla kredili işlemlerdeki öz kaynak koruma oranını da geçici olarak %35'ten %20'ye esnetmiştir. Milyarlarca liralık devasa bir varlık kütlesini ilgilendiren bu tarihi gelişme; kolektif yatırım kuruluşlarının hukuki yapısını, muhasebe standartlarını, değerleme esaslarını ve hepsinden önemlisi "İnançlı Mülkiyet" ilkesini yeniden finans gündeminin merkezine taşımıştır.

2- Yatırım Fonlarının Hukuki Niteliği: İnançlı Mülkiyet Esası

Yıllar önce akademide kaleme aldığımız "Yatırım Fonları ve Muhasebeleştirilmesi" başlıklı makalemizde de incelediğimiz üzere; yatırım fonları tüzel kişiliği olmayan, ancak mal varlığı kurucunun ve portföy yöneticisinin kendi mal varlığından kesin çizgilerle ayrılmış bağımsız varlık kütleleridir.

Fon mekanizmasının hukuki omurgasını "İnançlı Mülkiyet Esası" oluşturur:

İnanan (Katılma Belgesi Sahibi): Tasarruf sahibi, birikimlerini fon yönetimine devrederken mülkiyet ve tasarruf yetkisini "basiretli bir tacir gibi hareket edilmesi" ve "riskin dağıtılması" kaydıyla devreder.

İnanılan (Kurucu / Portföy Yönetim Şirketi): Toplanan kaynakları fon içtüzüğüne, mevzuata ve inançlı mülkiyet esaslarına sadık kalarak yönetmekle yükümlüdür.

Sermaye piyasasında güvenin sarsılması, yöneticilerin bu inançlı mülkiyet yükümlülüğünü (fiduciary duty) zedeleyecek kaldıraç, likidite veya bağlı taraf işlemlerine girmeleriyle başlar.

3- Kapatılan Fonlar Sürecinde Fon Muhasebesi ve Tasfiye Değerlemesi

Bir yatırım fonunun sağlıklı işleyişi, her iş günü sonu itibarıyla doğru ve şeffaf bir biçimde hesaplanan Fon Pay Değeri ile mümkündür. Fon portföyündeki varlıkların gerçeğe uygun değer (fair value) tespiti doğrudan katılma belgesi sahibinin hakkını belirler.

SPK'nın kararıyla kapatılan fonlar ve başlatılan tasfiye süreci doğrultusunda ön plana çıkan kritik muhasebe ve değerleme hususları şunlardır:

1. Tasfiye Muhasebesi ve Varlık Satış Zamanlaması:

Toplam büyüklüğü 826 milyar TL'yi bulan 130 fonun portföyündeki hisse senedi, borçlanma aracı ve diğer varlıkların piyasa fiyatını bozmadan ve yatırımcı kaybına yol açmadan nakde dönüştürülmesi gerekmektedir. Görevlendirilen saklayıcı bankaların muhasebe ve takas süreçlerini şeffaf bir takvimle yönetmesi şarttır.

2. Likidite ve Bağlı İşlem (Repo/Ters Repo) Denetimi:

Fonların kendi aralarında veya grup şirketleriyle yaptıkları pay repo ve kaldıraçlı işlemlerin şeffaf muhasebeleştirilmesi, likidite sıkışıklığının tespiti açısından kilit rol oynar.

4- Bağımsız Denetimin Hayati Rolü ve Türkiye Denetim Standartları (BDS)

Kapatılan fonlar krizi, kolektif yatırım kuruluşlarında bağımsız denetimin yalnızca dönem sonlarında sunulan standart bir onay mekanizması olmadığını, piyasa bütünlüğünü koruyan aktif bir "güvence kalkanı" olduğunu bir kez daha kanıtlamıştır. Fon portföylerinde yer alan varlıkların değerlemesi, likidite durumları, grup içi işlemler ve kaldıraç oranları doğrudan bağımsız denetçilerin odak noktasında yer almalıdır.

Türkiye Denetim Standartları (BDS) çerçevesinde bağımsız denetçilerin bu süreçte üstlendiği ve üstlenmesi gereken kritik sorumluluklar şunlardır:

1. Gerçeğe Uygun Değer ve Likidite Riskinin Denetimi (BDS 540):

Denetçiler, özellikle sığ piyasalarda işlem gören veya tescilli borsası bulunmayan varlıkların fon bilançolarındaki değerleme modellerini (fair value measurement) titizlikle sorgulamalıdır. Fon pay değerini suni olarak yüksek gösteren veya likiditesi kaybolmuş varlıkların makul değer kurgularına karşı muhafazakar bir denetim yaklaşımı sergilenmelidir.

2. İlişkili Taraf İşlemleri ve Çıkar Çatışmaları (BDS 550):

Portföy yönetim şirketlerinin yönettiği farklı fonlar arasındaki varlık transferleri, aynı gruba ait şirketlerin hisse/borçlanma araçlarına yapılan yatırımlar veya örtülü repo işlemleri bağımsız denetçiler tarafından özel risk alanı olarak tanımlanmalıdır. İnançlı mülkiyet ilkesine aykırı düşebilecek çıkar çatışmaları denetim raporlarında şeffaflıkla ifşa edilmelidir.

3. İşletmenin Sürekliliği ve Erken Uyarı Uygunluğu (BDS 570):

Fonların günlük alım-satım yükümlülüklerini karşılayamama (likidite riski) ve temerrüde düşme ihtimalleri denetçiler tarafından sürekli değerlendirilmelidir. Risklerin tespiti halinde denetim raporlarında kilit denetim konuları (KDK) açıkça vurgulanmalı, regülatör otoriteler (SPK ve KGK) zamanında bilgilendirilmelidir.

5- Yapay Zekâ ve Algoritma Çağında Sürekli Denetim

Geleneksel dönem sonu denetimlerinin piyasa hızına yetişmekte yetersiz kaldığı bu tür kriz dönemlerinde teknolojik altyapının önemi daha da artmaktadır.

• Anlık Risk Analizi ve Erken Uyarı: Portföy yönetim şirketlerinin iç kontrol sistemleri ile regülatör otoritelerin denetim altyapıları, yapay zekâ ve veri analitiği destekli sürekli denetim (continuous auditing) modelsel dönüşümlerine hız vermelidir.
• Otomatik Kural Motorları: Fon portföy yoğunlaşmaları, kaldıraç oranları ve mevzuat limit aşımları, denetim yazılımları ve algoritmalar vasıtasıyla anlık olarak taranmalı ve risk sistemik boyuta ulaşmadan otomatik uyarılmalıdır.

6- Sonuç ve Değerlendirme

SPK’nın 2026/59 sayılı Bültendeki müdahalesi, piyasada oluşabilecek daha büyük temerrüt zincirlerinin önüne geçilmesi ve 500 binden fazla yatırımcının haklarının korunması adına kritik bir adımdır. Kapatılan 130 fon için yürütülecek tasfiye sürecinin şeffaf ve yatırımcı menfaatlerini koruyarak tamamlanması güvenin yeniden tesisi için şarttır.

Yatırım fonları; küçük tasarrufları sermaye piyasalarına kazandıran en önemli kitlesel finansman araçlarıdır. Bu mekanizmanın sürdürülebilirliği ise ilkelere bağlı fon muhasebesi, bağımsız denetimin mesleki şüphecilikle yürütülmesi, teknoloji destekli gözetim ve "inançlı mülkiyet" ilkesine tam sadakatten geçmektedir.

Kaynaklar ve Referanslar:

1. Sermaye Piyasası Kurulu (SPK): SPK Haftalık Bülteni, Sayı: 2026/59 (17 Eylül 2026).
2. SPK Basın Duyurusu & Görevlendirme Kararı: Tasfiye Edilen Fonlara İlişkin Saklayıcı Banka Görevlendirmeleri (18 Eylül 2026).
3. CNBC-e / Ekonomi Basını: "130 fon tasfiye ediliyor! 8 soruda yatırımcının bilmesi gerekenler" (17 Eylül 2026).
4. NTV Para / Anadolu Ajansı: "SPK duyurdu: 7 portföy şirketinin fonları işleme kapatıldı" (17 Eylül 2026).
5. SAĞLAM, N., ŞENGEL, S. (1998): "Yatırım Fonları ve Muhasebeleştirilmesi", Anadolu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, Cilt 14, Sayı 1-2, s. 207-228. (https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/800103 )

21.09.2026

Kaynak: www.MuhasebeTR.com
(Telif Uyarısı: Bu makalenin en fazla %20'si, kaynak gösterilip aktif link verilerek paylaşılabilir. Aksi takdirde yasal işlem başlatılacaktır.)

>> Duyurulardan haberdar olmak için E-Posta Listemize kayıt olun.

>> SGK Teşvikleri (150 Sayfa) Ücretsiz E-Kitap: hemen indir.

>> MuhasebeTR mobil uygulamasını Apple Store 'dan hemen indir.

>> MuhasebeTR mobil uygulamasını Google Play 'den hemen indir.

>> YILIN KAMPANYASI: Muhasebecilere Özel Web Sitesi 1.250 TL + KDV  Ayrıntılar için tıklayın.