Prof. Dr. Necdet Sağlam
Anadolu Üniversitesi
İktisadi İdari Bilimler Fakültesi
nsaglam@anadolu.edu.tr

Dernek ve Vakıflarda KGK İHS 4400 'Üzerinde Mutabık Kalınan Prosedürlerin Uygulandığı İşler' Standardı Uygulaması ve Bağımsız Denetçi SMMM, YMM’lerin Rolü

1. Giriş

Dernek ve vakıflarla çalışan meslek mensuplarına yöneltilen sorular her zaman standart muhasebe kayıtları veya vergi beyannamelerinin düzenlenmesiyle sınırlı kalmamaktadır. Yönetimler, bağışçılar, uluslararası fon sağlayıcılar ve kamu otoriteleri; toplanan kaynakların hangi projede kullanıldığını, harcamaların hangi belgelere dayandığını ve yardım malzemelerinin dağıtım kayıtlarıyla nasıl ilişkilendirildiğini somut verilerle görmek istemektedir. Bu soruların cevaplanması, kayıtların tutulmasının yanında belirli işlem gruplarının belgeleriyle birlikte incelenmesini zorunlu kılmaktadır.

Sağlam (2025), derneklerde iç denetimin yalnızca yasal bir şekil şartı veya biçimsel yükümlülük olarak görülmemesi gerektiğini; şeffaflığı, kurumsal gelişimi ve hesap verebilirliği destekleyen veri odaklı bir uygulama olarak ele alınması gerektiğini vurgulamaktadır. Belirli işlem gruplarına ilişkin somut bulgular üreten çalışmalar, bu ihtiyacın karşılanmasında kritik bir köprü işlevi görmektedir.

SMMM ve YMM’ler muhasebe, belge düzeni ve mali işlemler konusundaki birikimi, bu bilgi ihtiyacının karşılanmasında değerlidir. Ancak talep edilen hizmetin niteliği doğru belirlenmelidir. Bir bağış kampanyasının tahsilatlarını banka kayıtlarıyla karşılaştırmak ile kuruluşun finansal tablolarının bütünü hakkında bağımsız denetim görüşü vermek birbirinden tamamen farklı işlerdir.

Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu (KGK) tarafından yayımlanan İlgili Hizmetler Standardı (İHS) 4400 “Üzerinde Mutabık Kalınan Prosedürlerin Uygulandığı İşler”, belirli konularda önceden kararlaştırılmış işlemlerin uygulanmasına ve elde edilen somut bulguların raporlanmasına imkân sağlar. Dernek ve vakıflarda bu yaklaşımın temel yararı, paydaşların sorularını açık ve izlenebilir prosedürlere dönüştürebilmesidir. Meslek mensupları açısından temel mesele, bu hizmeti yetki, etik, bağımsızlık ve raporlama sınırları içinde tasarlamaktır.

2. İlgili Hizmetler Standardı 4400’ün Kavramsal Çerçevesi ve Güvence Denetimlerinden Ayrılan Yönleri

Uluslararası Bağımsız Denetim ve Güvence Denetimi Standartları Kurulu (IAASB) tarafından yayımlanan ve KGK tarafından güncellenen İHS 4400, finansal bilgilerin yanı sıra finansal olmayan konulara ilişkin prosedürlerin uygulanmasına da olanak tanımaktadır.

İHS 4400 kapsamında işi yaptıran taraf ile hizmeti yürüten denetçi, uygulanacak prosedürler üzerinde anlaşır. İşi yaptıran taraf, bu prosedürlerin amaç bakımından uygun olduğunu kabul eder. Denetçi kararlaştırılan işlemleri uygular; yaptığı işlemleri ve elde ettiği bulguları raporlar. Raporun kullanıcıları, bu bilgileri değerlendirerek kendi sonuçlarına ulaşır.

• Güvence Bulunmaması: Bu işlerde makul veya sınırlı güvence verilmez; bir denetim görüşü veya sonuç açıklanmaz. Dolayısıyla "kuruluşun bütün işlemleri uygundur" ya da "bağışların tamamı amacına uygun kullanılmıştır" biçiminde genel bir sonuç, yalnızca belirli prosedürlerin uygulanmasına dayanılarak bildirilemez.
• Uluslararası Literatür Perspektifi: Varteiu ve Bota (2016) ile Vârteiu (2017), Avrupa Birliği fonlarına ve hibe sözleşmelerine ilişkin harcamaların bu standart kapsamında incelenmesinin önemini vurgulamaktadır. Tamas (2010), işin kapsamının ve sözleşme koşullarının başlangıçta netleştirilmesinin riskleri azaltacağını belirtirken; Botez (2012) fon uygulamalarındaki belirsizliklerin bu yöntemle giderilebileceğini ifade etmektedir.

3. SMMM ve YMM Açısından Yetki, Bağımsızlık ve Mesleki Sorumluluklar

Dernek ve vakıfların kayıt düzenini bilen bir SMMM veya YMM, hangi alanlarda bilgi eksikliği bulunduğunu belirlemeye ve ihtiyaca uygun bir çalışma tasarlamaya katkı sağlayabilir. Proje muhasebesi, şartlı bağışların izlenmesi, harcama belgelerinin hazırlanması ve hibe raporlama süreçleri bu bakımdan uzmanlaşma alanlarıdır.

Bununla birlikte SMMM veya YMM unvanı, İHS 4400 kapsamında bir işi üstlenme ve bu standarda uygunluk beyanıyla rapor düzenleme yetkisiyle kendiliğinden eş tutulmamalıdır. İş kabulünden önce ekibin yeterliği, kalite yönetimi yükümlülükleri ve mesleki çerçeve değerlendirilmelidir.

• Bağımsızlık ve TTK A38T Hükmü: Bağımsızlık bakımından yalnızca hizmetin güvence içermemesinden hareketle karar verilemez. Türkiye uygulamasına özgü olarak, İHS 4400’ün A38T paragrafına göre denetçi, Türk Ticaret Kanunu’nun 397–406’ncı maddeleri kapsamında bağımsız denetçi olarak görev aldığı şirketlere bu hizmeti sunamaz. Bu hükmün kapsamı ile dernek veya vakıf nezdindeki iktisadi işletmeler ve bağlantılı şirketler arasındaki ayrım titizlikle gözetilmelidir.

4. Uygulama Somut Bir Soruyla Başlamalıdır: Kapsam Tasarımı

"Derneğin harcamaları kontrol edilsin" ifadesi işin kapsamını belirlemek için kesinlikle yeterli değildir. Hangi dönem, hangi proje, hangi ödeme listesi ve hangi belgeler esas alınacaktır?

• Karşılaştırmanın Yönü: Muhasebe kayıtlarından banka ekstrelerine gidilmesi, kayıtlı tahsilatların bankadaki karşılığını araştırır; banka ekstrelerindeki bağış tahsilatlarından muhasebe kayıtlarına gidilmesi ise bu tahsilatların kayda alınıp alınmadığına ilişkin bilgi sağlar. Aynı başlık altında görünseler de bu iki yaklaşım farklı sorulara cevap verir.

5. Dernek ve Vakıflarda Öncelikli Uygulama Alanları ve Örnek Prosedürler

Dernek ve vakıflarda İHS 4400 kapsamında tasarlanabilecek örnek prosedürler ve raporlanabilecek bulgular alanlar itibarıyla şunlardır:

Tablo 1: Banka, Nakit ve Bağış Hareketlerine İlişkin Prosedürler

İnceleme Konusu	Önerilen Prosedür	Raporlanabilecek Bulgular
Nakdi Bağışlar	Belirlenen banka hesaplarındaki bağış tahsilatlarını bağış listeleri ve muhasebe kayıtlarıyla karşılaştırmak.	Kayıtlar arasında eşleşen ve eşleşmeyen işlemler ile belirlenen farklılıklar.
Nakit Tahsilatlar	Kapsama alınan tahsilat belgelerini kasa kayıtları ve ilgili banka yatırma belgeleriyle karşılaştırmak.	Kayıtlarla eşleşmeyen tahsilatlar, sunulamayan belgeler ve banka yatırma bilgilerine ilişkin farklılıklar.
Bağış İadeleri	İade işlemlerini bağış kaydı, iade talebi, onay belgesi ve banka hareketiyle karşılaştırmak.	Destekleyici belgeleri sunulamayan iadeler ve belgeler arasında belirlenen farklılıklar.
Dövizli Hesaplar	Döviz bakiyelerinin çevrimini, mutabık kalınan kur kaynağı ve yöntemiyle yeniden gerçekleştirerek karşılaştırmak.	Kullanılan kur bilgileri ve hesaplama sonuçları arasında belirlenen farklılıklar.
Ayni Bağışlar	Teslim alma belgelerindeki malzeme bilgilerini stok veya yardım takip kayıtlarıyla karşılaştırmak.	Malzeme türü, miktarı ve kayıt bilgileri bakımından belirlenen farklılıklar ile sunulamayan belgeler.

Tablo 2: Harcama ve Tedarik İşlemlerine İlişkin Prosedürler

İnceleme Konusu	Önerilen Prosedür	Raporlanabilecek Bulgular
Ödeme ve Fatura	Kapsama alınan ödemeleri ilgili faturalarla alıcı, satıcı, tarih ve tutar bilgileri bakımından karşılaştırmak.	Belgeler arasında belirlenen farklılıklar ve eşleştirilemeyen işlemler.
Sözleşme Koşulları	Seçilen işlemlerde fatura ve ödeme bilgilerini fon sözleşmesinin açık koşullarıyla karşılaştırmak.	Sözleşme koşullarından sapmalar ve karşılaştırma için sunulamayan belgeler.
Proje Dönemi	Harcama belgelerindeki tarihleri fon sözleşmesinde belirtilen uygulama dönemiyle karşılaştırmak.	Belirlenen dönemin dışında kalan işlemler.
Tekrarlanan Kayıtlar	Harcama listelerinde aynı satıcı ve belge bilgilerini taşıyan kayıtları incelemek.	Tekrar eden kayıtlar; bunların avans, taksit veya düzeltme işlemleriyle ilişkisi.

Tablo 3: Satın Alma, Teklif ve Yetkilendirme Prosedürleri (Vakıf Senetleri ve Mevzuat Uyumu)

Vakıflar bakımından, Vakıflar Genel Müdürlüğü (VGM) denetim rehberleri ve vakıf senedinde belirtilen amaçlar doğrultusunda şu prosedürler eklenebilir:

• Teklif Belgeleri: Satın alma dosyalarında ilgili mevzuatın veya kurum içi politikanın öngördügü teklif/ihale belgelerinin bulunup bulunmadığının kontrol edilmesi.
• Yetkilendirme ve Organ Kararları: Sözleşme, satın alma ve ödeme onaylarının vakıf imza senedi, dernek tüzüğü ve yönetim organı kararlarıyla (Yönetim Kurulu / Mütevelli Heyet) uyumunun incelenmesi.

6. Sözleşmenin Düzenlenmesi ve Bulguların Raporlanması

• Sözleşme Şartları: İşin amacı, hedef kullanıcıları, inceleme dönemi, kullanılacak kayıtlar ve uygulanacak prosedürlerin kapsamı sözleşmede açıkça yer almalıdır. Dışarıdan hizmet alınması, yönetimin kayıt tutma ve iç kontrol sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
• Raporun Dil ve Sınırları: Bulgular somut, tarafsız ve doğrulanabilir tespitlerden oluşmalıdır. Raporun sonunda bu çalışmanın bir bağımsız denetim olmadığı, görüş veya güvence barındırmadığı, kullanıcıların bulguları kendi süzgecinden geçirerek sonuca ulaşacağı açıkça belirtilmelidir. Raporun amaca uygunluk ve dağıtım sınırlamaları net bir şekilde metne yansıtılmalıdır.

7. Sonuç

Dernek ve vakıflarda hesap verebilirlik, kaynakların tahsilinden kullanımına kadar uzanan sürecin şeffaf ve izlenebilir olmasını gerektirir. İHS 4400, belirli bir kampanyaya, projeye veya işlem grubuna ilişkin soruların somut bulgularla cevaplanmasında güçlü ve işlevsel bir araçtır. Bu hizmet, yasal bağımsız denetim yükümlülüklerinin yerine geçmez ancak SMMM ve YMM’ler için geleneksel muhasebe hizmetlerinin ötesinde önemli bir uzmanlaşma ve katma değer alanı sunar. Doğru yetkilendirme, net sözleşme ve nesnel raporlama ile bu yaklaşım, sivil toplumda güven ve kurumsal kapasiteyi artırmada kilit rol oynamaktadır.

Kaynaklar

1. KGK. İHS 4400 Üzerinde Mutabık Kalınan Prosedürlerin Uygulandığı İşler Standardı ve İlgili Mevzuat Metinleri.
2. KGK. (2023). İHS 4400 Revizyon Duyurusu ve Uygulama Rehberi. Resmi Gazete (Sayı: 32075).
3. Sağlam, N. (2025). Derneklerde İç Denetim ve Mevzuat Uygunluğu: Şeffaflık ve Hesap Verebilirlik Perspektifinden Bir İnceleme. Muhasebe ve Finansman Dergisi, (108), 1–22.
4. International Auditing and Assurance Standards Board (IAASB). (2020). ISRS 4400 (Revised): Agreed-Upon Procedures Engagements.
5. Varteiu, D. P., & Bota, C. F. (2016). Agreed-upon procedures, procedures for auditing European grants. SEA – Practical Application of Science, 4(3), 513–517.

10.11.2026

Kaynak: www.MuhasebeTR.com
(Telif Uyarısı: Kaynak gösterilip aktif link verilerek paylaşılabilir. Aksi takdirde yasal işlem başlatılacaktır.)

>> Duyurulardan haberdar olmak için E-Posta Listemize kayıt olun.

>> SGK Teşvikleri (150 Sayfa) Ücretsiz E-Kitap: hemen indir.

>> MuhasebeTR mobil uygulamasını Apple Store 'dan hemen indir.

>> MuhasebeTR mobil uygulamasını Google Play 'den hemen indir.

>> Muhasebecilere Özel Web Sitesi 1.250 TL  Ayrıntılar için tıklayın.