Arif Temir
İş ve Sosyal Güvenlik Uzmanı
ariftemir1@gmail.com

Fazla Sürelerle Çalışma Uygulaması

4857 sayılı İş Kanununa göre haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle 45 saatin altında belirlendiği durumlarda, 45 saatlik kanuni haftalık çalışma süresinin altında kalan süreler fazla süreli çalışma olarak kabul edilmiştir. Fazla çalışma ile fazla sürelerle çalışma uygulamada karıştırılabiliyor. İki kavramda birbirinden farklıdır. Fazla sürelerle çalışma uygulamasını açıklamaya çalışalım.

A- Fazla Sürelerle Çalışma Nedir?

Fazla sürelerle çalışma, haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle 45 saatin altında belirlendiği durumlarda bu çalışma süresini aşan ve 45 saate kadar yapılan çalışmalara denir (4857 sayılı İK md. 41 ve Yönetmelik md. 3).

Örnek: Haftalık çalışma süresi 40 saat olarak kararlaştırılmış ise, haftalık çalışmada fiilen 45 saat olarak gerçekleşmişse, 5 saatlik süre fazla sürelerle çalışma olarak kabul edilir.

B- Fazla Sürelerle Çalışmanın Ücreti

Fazla sürelerle çalışmalarda her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yirmibeş yükseltilmesiyle ödenir.

Parça başına veya yapılan iş tutarına göre ücret ödenen işlerde, fazla çalışma süresince işçinin ürettiği parça veya iş tutarının hesaplanmasında zorluk çekilmeyen hallerde, her bir fazla saat içinde yapılan parçayı veya iş tutarını karşılayan ücret esas alınarak fazla sürelerle çalışma ücreti hesaplanır. Bu usulün uygulanmasında zorluk çekilen hallerde, parça başına veya yapılan iş tutarına ait ödeme döneminde meydana getirilen parça veya iş tutarları, o dönem içinde çalışılmış olan normal ve fazla çalışma saatleri sayısına bölünerek bir saate düşen parça veya iş tutarı bulunur. Bu yolla bulunan bir saatlik parça veya iş tutarına düşecek bir saatlik normal ücretin, yüzde yirmibeş fazlası fazla sürelerle çalışma ücretidir.

Yüzde usulünün uygulandığı işyerlerinde fazla çalışma ücreti, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 51. maddesinde öngörülen yüzdelerin ödenmesine ilişkin yönetmelik hükümlerine göre ödenir (4857 sayılı İK md. 41 ve Yönetmelik md. 4).

İşçi bir haftalık süre içerisinde fazla sürelerle çalışmanın sınırı olan 45 saatin üzerinde çalışmışsa 45 saati geçen çalışması için saat başına %50 zamlı fazla çalışma ücreti alacak ya da saat başına bir saat otuz dakikayı serbest zaman olarak kullanacaktır. Burada üzerinde durulması gereken konu 45 saatin üzerinde yapılan haftalık çalışmanın fazla sürelerle çalışma olarak değil, fazla çalışma olarak değerlendirileceğidir.

C- Fazla Sürelerle Çalışma Sürelerinin Serbest Zaman Olarak Kullanılması

Fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse, bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat onbeş dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir. İşçi hak ettiği serbest zamanı altı ay zarfında, çalışma süreleri içinde ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanır. İşçinin 4857 sayılı İş Kanunundan ve sözleşmelerden kaynaklanan tatil ve izin günlerinde serbest zaman kullandırılamaz.

İşçi, kullanmak istediği serbest zamanı, işverene önceden yazılı olarak bildirmesi koşuluyla, işverenin işin veya işyerinin gereklerine uygun belirlediği bir tarihten itibaren iş günleri içerisinde aralıksız olarak kullanır. (4857 sayılı İK md. 41 ve Yönetmelik md. 6).

D- Fazla Sürelerle Çalışma Yaptırılmayacak İşçiler

Yönetmeliğe göre kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalışan işçilerin fazla sürelerle çalışma yapmaları yasaklanmıştır (Yönetmelik md. 8). Fazla süreli çalışmanın tanımı incelendiğinde bu tanımın içine kısmi süreli çalışanlarda girmektedir. Bir işyerinde tam süreli çalışmaların 2/3’ünden daha az çalışma yapılıyorsa bu tür çalışmalar kısmi süreli çalışmalar sayılabilir. Kısmi süreli iş sözleşmesine göre bir işyerinde haftanın üç günü her gün bir saat çalışma yapan işçi yönetmelik hükmüne göre sözleşme süresinden fazla çalışamayacaktır. Esnek sürelerle çalışma düzenine imkan verilmesi nedeni ile fazla çalışma yapma olanağı oldukça kısıtlandığından kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalışan işçilerin fazla sürelerle çalışmalarının da engellenmesi gelişen ve değişen teknolojik gelişmelerin olduğu bir dünyada böyle bir sınırlamanın getirilmiş olmasın pek hakkaniyetli gözükmemektedir. Örneğin, (A) işyerinde kısmi süreli olarak çalışan işçinin bilgisayar vb aletlerin-makinaların bakım ve onarım işlerini yaptığını varsayalım. İşçi bakımı öngörülen sürede tamamlayamazsa ve işveren içinde bir an önce kullanması gereken bir araç ise ne olacaktır. İşçi “bugün çalışma sürem olan bir saati doldurdum, bu nedenle gidiyorum, yarın gelir yaparım” diyecektir. Çünkü yönetmelik hükmü işçinin bir saatten fazla çalışma yapmasına izin vermemektedir(*).

E- Fazla Sürelerle Çalışmada Uyulacak Bazı Esaslar

1-Fazla Çalışma Yaptırılacak İşçinin Onayı

Fazla sürelerle çalışma yaptırmak için işçinin yazılı onayının alınması gerekir. Fazla sürelerle çalışma ihtiyacı olan işverence bu onay iş sözleşmesi ile veya yazılı bir belge olarak alınır ve 4857 sayılı Kanunun 75. maddesi gereğince düzenlenmesi zorunlu olan işçi özlük dosyasında saklanır (Yönetmelik md. 9). Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapmak istemeyen işçi verdiği onayı otuz gün önceden işverene yazılı olarak bildirimde bulunmak kaydıyla geri alabilir.

2- Fazla Sürelerle Çalışmanın Belgelenmesi

İşveren, fazla sürelerle çalışma yaptırdığı işçiler için bu çalışma saatlerini gösteren bir belge düzenlemek, imzalı bir nüshasını işçinin özlük dosyasında saklamak zorundadır. İşçilerin işlemiş olan fazla çalışma ücretleri normal çalışmalarına ait ücretlerle birlikte ödenir. Bu ödemeler, ücret bordrolarında ve İş Kanunu’nun 37. maddesi uyarınca işçiye verilmesi gereken ücret hesap pusulalarında açıkça gösterilir (Yönetmelik md. 10).

3- Fazla Sürelerle Çalışmanın Hesaplanması

Fazla sürelerle çalışma sürelerinin hesabında yarım saatten az olan süreler yarım saat, yarım saati aşan süreler ise bir saat sayılır (Yönetmelik md. 5). Yönetmelik hükmüne göre bir işçi işyerinde bir saat beş dakika çalıştığı zaman çalışma süresi birbuçuk saat, bir saat otuzbeş dakika çalıştığı zaman çalışması süresi iki saat olarak kabul edilecektir.

F- Fazla Sürelerle Çalışma İle İlgili Usul Ve Esaslara Uyulmamasının Cezası

4857 sayılı Kanununun 41. maddesinde belirtilen fazla sürelerle çalışmalara ilişkin ücreti ödemeyen, işçiye hak ettiği serbest zamanı altı ay zarfında kullandırmayan, fazla süreli çalışmalar için işçinin onayını almayan işveren veya işveren vekiline, bu durumda olan her işçi için 4857 sayılı İş Kanununun 102/C. maddesi gereğince 4.815 TL (2026 yılı için) idari para cezası uygulanır. Anılan idari para cezası her yıl 213 sayılı Vergi Usul Kanunu’na göre yeniden değerleme oranında artırılmaktadır.

Sonuç olarak, işçinin fazla sürelerle çalışmalarda onayının alınmadan çalıştırılmak istenmesi durumunda, işçi tarafından iş sözleşmesi haklı nedenle fesh edilebilir. Fazla sürelerle çalışma ücreti ücret hesap pusulasında ayrı bir sütunda gösterilerek işçilere ödenmesi gerekiyor.

İşverenler, işçilerin çalışma süreleri ile ilgili olarak puantaj vb. kayıtları tutarak, söz konusu kayıtları zamanaşımı süresini de dikkate alarak en az beş yıl muhafaza etmeleri gerekiyor.

Kaynakça:

• Arif Temir, 4857 Sayılı İş Yasası’na Göre Fazla Sürelerle Çalışma Uygulaması, Yaklaşım Dergisi / Haziran 2004 / Sayı 138.

26.10.2026

Kaynak: www.MuhasebeTR.com
(Telif Uyarısı: Kaynak gösterilip aktif link verilerek paylaşılabilir. Aksi takdirde yasal işlem başlatılacaktır.)

>> Duyurulardan haberdar olmak için E-Posta Listemize kayıt olun.

>> SGK Teşvikleri (150 Sayfa) Ücretsiz E-Kitap: hemen indir.

>> MuhasebeTR mobil uygulamasını Apple Store 'dan hemen indir.

>> MuhasebeTR mobil uygulamasını Google Play 'den hemen indir.

>> Muhasebecilere Özel Web Sitesi 1.250 TL  Ayrıntılar için tıklayın.