Mehmet Ali Uğurluay
Sosyal Güvenlik Denetmeni
mehmetaliugurluay@gmail.com

5510 Sayılı Kanunun Ek 6'ncı Maddesi Kapsamında Bazı Kısmi Süreli Çalışanların Sigortalılığı

1. GİRİŞ

Sosyal güvenlik hukukunda temel kural, hizmet akdiyle çalışan kişilerin 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun 4/1-(a) bendi kapsamında sigortalı sayılması ve primlerinin işverenleri tarafından Kuruma bildirilmesidir.

Bununla birlikte bazı çalışma biçimlerinin süreksiz, kısa süreli veya birden fazla kişi yanında gerçekleştirilmesi, klasik işveren bildirimi sisteminin uygulanmasını güçleştirmektedir. Özellikle ticari taksi, dolmuş ve benzeri şehir içi toplu taşıma araçlarında çalışanlar ile sanatçıların çalışma biçimleri bu durumun tipik örnekleridir.

Bu nedenle 6111 sayılı Kanunla 5510 sayılı Kanuna eklenen Ek 6'ncı madde, 1 Mart 2011 tarihinden itibaren belirli alanlarda ayda 10 günden az çalışan kişilerin sosyal güvenlik kapsamına alınmasına yönelik özel bir sigortalılık modeli oluşturmuştur.

Düzenlemenin en dikkat çekici özelliği şudur:

Kişi hizmet akdine dayalı çalışması nedeniyle 4/1-(a) kapsamında sigortalı sayılmakta ancak sigorta primlerini klasik 4/a sisteminden farklı olarak kendisi ödemektedir.

2. EK 6 KAPSAMINA KİMLER GİRMEKTEDİR?

Ek 6 kapsamında iki temel çalışan grubu bulunmaktadır:

A. Şehir içi toplu taşıma araçlarında çalışanlar

Ticari taksi, dolmuş, otobüs ve benzeri nitelikteki şehir içi toplu taşıma araçlarında, bir veya birden fazla kişi yanında kısmi süreli iş sözleşmesiyle çalışanlardan;

• hizmet akdine tabi çalışan,
• çalışma süresi kısmi süreli olan,
• çalışma saati üzerinden hesaplanan aylık çalışma gün sayısı 10 günden az olan

kişiler Ek 6 kapsamına girebilir.

Buradaki önemli nokta, aracın yalnızca ticari araç olması değil, faaliyetin şehir içi toplu taşıma niteliğinde bulunmasıdır.

Dolayısıyla şehirler arası taşımacılıkta Ek 6 uygulanmaz. SGK uygulamasında taşımanın şehir içi olup olmadığı ayrıca değerlendirilir.

Ayrıca şehir içi toplu taşıma işinin ihale yoluyla alınması halinde, bu işte çalışanlar hakkında Ek 6 hükümleri uygulanmamaktadır.

B. Kültür ve sanat alanında kısmi süreli çalışanlar

5510 sayılı Kanunun 4'üncü maddesinin ikinci fıkrasının (b) bendinde belirtilen ve Kültür ve Turizm Bakanlığınca belirlenen alanlarda;

• bir veya birden fazla kişi tarafından,
• kısmi süreli iş sözleşmesiyle çalıştırılan,
• çalışma saati üzerinden hesaplanan aylık çalışma gün sayısı 10 günden az olan

kişiler de Ek 6 kapsamındadır.

Düzenlemenin amaçlarından biri, çalışma sürelerinin diğer meslek gruplarından farklılık göstermesi ve kayıt dışı çalışmanın yaygın olması nedeniyle sanat alanında sosyal güvenlik kapsamının genişletilmesidir. Bu kişiler de primlerini kendileri ödemekle birlikte 4/1-(a) sigortalısı sayılmaktadır.

3. EK 6'NIN KİLİT ŞARTI: AYDA 10 GÜNDEN AZ ÇALIŞMA

Ek 6 uygulamasının en önemli şartlarından biri, kişinin ilgili çalışma nedeniyle hesaplanan prim ödeme gün sayısının ayda 10 günden az olmasıdır. Burada "10 günden az çalışma" yalnızca kişinin fiilen işe geldiği takvim günü sayısına bakılarak değerlendirilmemelidir. Özellikle saat ücretiyle yapılan kısmi süreli çalışmalarda çalışma gün sayısı, toplam çalışma saatinin 7,5 saate bölünmesi suretiyle hesaplanır.

2020/20 sayılı İşveren İşlemleri Genelgesinde de Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliğinin 101'inci maddesine paralel olarak; Ay içindeki toplam çalışma saati / 7,5 = Prim ödeme gün sayısı formülü esas alınmakta ve 7,5 saatin altındaki sürelerin bir güne tamamlanacağı belirtilmektedir.

Örnek

Bir taksi şoförünün ay içerisinde toplam 60 saat çalıştığını varsayalım.

60 / 7,5 = 8 gün

Çalışma gün sayısı 8 olduğundan diğer şartların da bulunması halinde Ek 6 kapsamında sigortalılık mümkündür.

Ancak toplam çalışma süresi 75 saat olsaydı:

75 / 7,5 = 10 gün sonucu ortaya çıkacağından "10 günden az çalışma" şartı gerçekleşmeyecek ve Ek 6 kapsamında sigortalılık söz konusu olmayacaktır. Bu nedenle uygulamada yalnızca "haftada iki gün çalışıyor" veya "ayda dokuz gün geliyor" şeklindeki beyanlara değil, çalışma saatlerine ve sözleşmenin içeriğine de bakılması gerekir.

4. KISMİ SÜRELİ İŞ SÖZLEŞMESİNİN ÖNEMİ

Ek 6 uygulamasında diğer temel unsur, çalışmanın kısmi süreli iş sözleşmesine dayanmasıdır.

4857 sayılı İş Kanunu’nun 13'üncü maddesinde kısmi süreli iş sözleşmesi; işçinin normal haftalık çalışma süresinin, tam süreli emsal işçiye göre önemli ölçüde daha az belirlenmesi şeklinde tanımlanmıştır.

İş Kanunu’na İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliğinde ise emsal çalışmanın üçte ikisine kadar olan çalışma kısmi süreli çalışma kabul edilmektedir.

2020/20 sayılı Genelge bu konuda SGK uygulaması açısından önemli açıklamalar içermektedir. Genelgeye göre kısmi süreli iş sözleşmesinde;

• tarafların imzaları,
• sözleşmenin süresi,
• çalışma saatleri

kontrol edilmeli; bunlardan birinin eksik olması halinde sözleşme geçerli kabul edilmemelidir.

Ayrıca sözleşmenin noter tasdikli olması zorunlu değildir. Bununla birlikte sözleşmede hem sigortalının hem de işveren, işveren vekili veya alt işverenin imzasının bulunması gerekir. Tek taraflı imzalanmış sözleşmeler SGK uygulamasında kabul edilmemektedir.

2020/20 sayılı Genelgede ayrıca çalışma süresinin sözleşmede saat ve gün olarak gösterilmesi gerektiği; haftalık çalışma süresi yönünden kısmi süreli çalışma sınırlarının aşılması halinde sözleşmenin tam süreli kabul edilerek sigortalının 30 gün üzerinden bildirilmesi gerektiği açıklanmaktadır.

Dolayısıyla Ek 6 uygulamasında iki ayrı test yapılması gerekir:

Birinci test: Çalışma gerçekten kısmi süreli midir?

İkinci test: Bu kısmi çalışma nedeniyle hesaplanan aylık prim ödeme gün sayısı 10 günden az mıdır?

Her iki şartın birlikte gerçekleşmesi gerekir.

5. ŞEHİR İÇİ TOPLU TAŞIMA ÇALIŞANLARINDA BAŞVURU

Ek 6 kapsamında sigortalı olmak isteyen şehir içi toplu taşıma çalışanlarının "Şehir İçi Toplu Taşıma Araçlarında Kısmi Süreli Çalışanlara Ait Giriş Bildirgesi (EK-13)" ile Kuruma başvurması gerekir. Bildirgeye araç sahibi ile çalışan arasında düzenlenen kısmi süreli iş sözleşmesi de eklenir.

Bir kişinin aynı ay içerisinde birden fazla araç sahibinin yanında çalışması halinde her araç sahibiyle yaptığı kısmi süreli iş sözleşmesi Kuruma sunulur. Ancak her sözleşme için ayrı ayrı 30 günlük prim ödenmez; sigortalı adına ayda yalnızca 30 günlük Ek 6 primi alınır.

Bildirgenin;

• çalışan,
• toplu taşıma aracı sahibi,
• ilgili oda veya meslek kooperatifi

yönünden gerekli beyan ve onayları taşıması önemlidir.

Araç sahibinin beyanı ve ilgili oda/kooperatif onayı bulunmayan bildirgeler SGK tarafından işleme alınmamaktadır.

6. DEĞNEKÇİ, KAHYA, SİMSAR VE BENZERİ ÇALIŞANLAR

Ek 6 uygulaması yalnızca direksiyon başında çalışan şoförlerle sınırlı değildir.

2013/11 sayılı Genelgeye göre şehir içi toplu taşıma araçlarının geliş-gidiş saatlerini kaydeden, yolcuların sıra düzenini sağlayan ve araçlara binme işini organize eden;

• değnekçi,
• kahya,
• simsar,
• çığırtkan

gibi isimlerle anılan ve ücretlerini şoförlerden alan kişilerin de şartları taşımaları halinde Ek 6 kapsamındaki talepleri kabul edilmektedir. Bu kişilerin başvurularında ücret alınan araç sürücüsü ile ilgili zabıtanın onayı yeterli kabul edilmektedir.

7. OKUL SERVİSLERİNDE REHBER PERSONEL

Okul servis araçlarında rehber personel olarak çalışanlar da şartları taşımaları halinde Ek 6 kapsamında değerlendirilebilir. Bu kişilerin başvurularında taşımacı onayı ile taşımacılık özel izin belgesini onaylayan belediyenin onayı aranmaktadır. Dolayısıyla Ek 6'nın şehir içi ulaşım ayağı yalnızca ticari taksi ve dolmuş şoförlerinden ibaret değildir.

8. SANATÇILARIN BAŞVURUSU

Kültür ve sanat alanında Ek 6 kapsamında sigortalı olmak isteyenlerin "Sanatçı Olarak Kısmi Süreli Çalışanlara Ait Giriş Bildirgesi (EK-15)" ile ikamet ettikleri yerdeki SGİM/SGM'ye başvurmaları gerekir. Başvuruya sanatçı ile işveren arasında düzenlenen kısmi süreli iş sözleşmesi eklenir.

Giriş bildirgesinin;

• işveren,
• çalışanın bağlı olduğu meslek birliği veya sendika,
• yahut Kültür ve Turizm Bakanlığının merkez veya taşra birimleri

tarafından usulüne uygun şekilde onaylanması gerekir. Gerekli onayı taşımayan bildirge işleme alınmaz.

Sanatçının aynı ay içerisinde birden fazla işveren yanında Ek 6 kapsamında çalışması mümkündür. Bu durumda her işverenle yapılan sözleşme ayrı ayrı Kuruma sunulur; ancak yine yalnızca aylık 30 günlük sigortalılık karşılığı prim ödenir.

9. SİGORTALILIK NE ZAMAN BAŞLAR?

Ek 6 kapsamındaki sigortalılık kural olarak geçmişe yönelik olarak değil, bildirimin Kuruma yapıldığı tarihten itibaren başlar. 2013/11 sayılı Genelgede de şehir içi toplu taşıma çalışanları bakımından da sigortalılığın EK-13 bildirgesinin Kuruma verildiği tarih itibarıyla başlatılacağı açıklanmıştır.

10. EK 6 SİGORTALISININ PRİMLERİNİ KİM ÖDER?

Ek 6'nın klasik 4/a sigortalılığından en önemli farklarından biri burada ortaya çıkmaktadır. Sigortalı hukuken 4/1-(a) kapsamında kabul edilmesine rağmen prim ödeme yükümlülüğü esas itibarıyla sigortalının kendisine aittir.

5510 sayılı Kanunun Ek 6'ncı maddesine göre sigortalı, prime esas kazanç alt ve üst sınırları arasında kendisinin belirleyeceği günlük kazancın 30 katı üzerinden; %33,5 oranında prim öder.

Bunun;

• %21'i malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları,
• %12,5'i genel sağlık sigortası

primidir.

Dolayısıyla Ek 6 sigortalılığı kısa vadeli sigorta kollarını kapsayan klasik bir 4/a bildirimi değildir. Ayrıca Ek 6 kapsamındaki kişilerin işsizlik sigortasına tabi olması zorunlu değildir. Sigortalı isterse işsizlik sigortası primi de ödeyebilmektedir.

Ek 6 kapsamındaki sigortalılar her aya ait primlerini ilgili ayı takip eden ayın sonuna kadar Kuruma ödemekle yükümlüdür. Primlerin yasal süresinde ödenmemesi, sigortalılığı kendiliğinden sona erdirmez; ödenmeyen primler Kurum alacağına dönüşür ve 5510 sayılı Kanunun 89’uncu maddesi gereğince ödeme tarihine kadar gecikme cezası ve gecikme zammı uygulanır.

11. SİGORTALILIK ÇAKIŞMA DURUMU

Ek 6 kapsamında başvuran kişinin öncelikle 4'üncü madde kapsamında başka bir zorunlu sigortalılığının bulunup bulunmadığı araştırılır. 2013/11 sayılı Genelgeye göre başvuru tarihinde devam eden 4/a veya 4/b sigortalılığı bulunan kişilerin Ek 6 talepleri reddedilmektedir.

Ayrıca;

• tam süreli çalışarak uzun vadeli sigorta kollarına tabi olanlar,
• 506 sayılı Kanunun geçici 20'nci maddesi kapsamındaki sigortalılar,
• kendi sigortalılıklarından dolayı gelir veya aylık alanlar

Ek 6 kapsamındaki çalışmaları nedeniyle ayrıca sigortalı olmazlar.

Dolayısıyla Ek 6 değerlendirmesinde sigortalılık çakışması kontrolü, tescilin temel aşamalarından biridir.

12. SİGORTALILIĞIN SONA ERMESİ

2013/11 sayılı Genelgeye göre Ek 6 sigortalılığı;

• 4/a kapsamında uzun vadeli sigorta kollarına tabi çalışmaya başlanması,
• 4/b kapsamında sigortalılığın başlaması,
• 4/c kapsamında sigortalılığın başlaması,
• isteğe bağlı sigortalı olunması,
• toplu taşıma aracı sahibinin yanında ayda 10 günden fazla çalışılmaya başlanması,
• Ek 6 kapsamındaki işten ayrılma,
• ölüm

hallerinde sona ermektedir.

13. ASKERLİK VE YURT DIŞINDA BULUNMA

Ek 6 uygulamasında fiili çalışma olgusu önem taşımaktadır.

2013/11 sayılı Genelgeye göre askerlik hizmeti yapılan veya yurt dışında bulunulan dönemde Ek 6 kapsamında sigortalılık başlatılmış ve prim ödenmiş olması halinde, bu dönemlere ilişkin sigortalılık iptal edilmektedir. Terhis olan kişinin sigortalılığı terhis tarihini; yurt dışından dönen kişinin sigortalılığı ise yurda dönüş tarihini takip eden günden itibaren yeniden başlatılmaktadır.

Bu düzenleme Ek 6 sigortalılığının yalnızca prim ödeme iradesine değil, gerçek ve fiili çalışma olgusuna dayanması gerektiğini göstermektedir.

14. SAĞLIK HİZMETLERİNDEN YARARLANMA

Ek 6 kapsamındaki sigortalı ve bakmakla yükümlü olduğu kişilerin genel sağlık sigortası hükümlerinden yararlanabilmeleri için 5510 sayılı Kanunun 67'nci maddesindeki genel şartların yanında özel bir borç şartı bulunmaktadır. Sağlık hizmeti sunucusuna başvurulan tarihte, 6183 sayılı Kanunun 48'inci maddesi kapsamında tecil ve taksitlendirilerek taksitlendirmesi devam edenler hariç olmak üzere, 60 günden fazla prim ve prime ilişkin borcun bulunmaması gerekir.

15. UYGULAMADA EN SIK KARIŞTIRILAN HUSUSLAR

Ek 6 hakkında uygulamada en sık karşılaşılan yanılgı, bu sigortalılığın isteğe bağlı sigortalılık olarak değerlendirilmesidir.

Oysa Ek 6 sigortalılığı teknik anlamda isteğe bağlı sigorta değildir. Kişi başvuru yapmakta ve primini kendisi ödemektedir ancak sigortalılığın hukuki kaynağı fiili hizmet akdine dayalı çalışma olup hizmetler 4/a kapsamında değerlendirilmektedir.

İkinci önemli yanılgı, "ayda 10 günden az çalışma" şartının yalnızca işe gelinen günlere göre değerlendirilmesidir.

Saat ücreti karşılığındaki kısmi çalışmada esas alınması gereken hesap: Aylık toplam çalışma saati / 7,5 formülüdür.

Üçüncü önemli husus ise 30 gün meselesidir. Ek 6 kapsamına girebilmek için fiili çalışmanın 10 günden az olması gerekirken sigortalı, sistemin özel yapısı gereğince 30 günlük sigortalılık üzerinden prim ödemektedir.

Dolayısıyla; 10 günden az çalışma, Ek 6'ya giriş şartıdır; 30 gün ise prim ve hizmet sisteminin sonucudur.

16. SONUÇ

5510 sayılı Kanunun Ek 6'ncı maddesi, klasik işveren bildirimi sisteminin uygulanmasının güç olduğu bazı çalışma biçimlerinde kayıt dışılığı azaltmayı ve çalışanları sosyal güvenlik sistemine dahil etmeyi amaçlayan özel bir düzenlemedir.

Sistemin temel mantığı; fiilen ayda 10 günden az kısmi süreli çalışma + 30 gün üzerinden prim ödeme + 4/a kapsamında hizmet kazanma şeklinde özetlenebilir.

Ancak Ek 6'nın uygulanabilmesi için kişinin yalnızca ticari taksi şoförü veya sanatçı olması yeterli değildir. Hizmet akdinin varlığı, çalışmanın kısmi süreli niteliği, çalışma saatlerinden hesaplanan gün sayısının 10'dan az olması, başka zorunlu sigortalılığın bulunmaması ve ilgili başvuru/onay prosedürlerinin tamamlanması birlikte aranmalıdır.

BAŞLICA MEVZUAT

• 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.4, m.67, m.82 ve Ek m.6
• 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu
• 4857 sayılı İş Kanunu m.13
• Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği
• İş Kanunu’na İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği
• SGK 2013/11 sayılı Sigortalılık İşlemleri Genelgesi ve değişiklikleri
• SGK 2020/20 sayılı İşveren İşlemleri Genelgesi

28.08.2026

Kaynak: www.MuhasebeTR.com
(Telif Uyarısı: Bu makalenin en fazla %20'si, kaynak gösterilip aktif link verilerek paylaşılabilir. Aksi takdirde yasal işlem başlatılacaktır.)

>> Duyurulardan haberdar olmak için E-Posta Listemize kayıt olun.

>> SGK Teşvikleri (150 Sayfa) Ücretsiz E-Kitap: hemen indir.

>> MuhasebeTR mobil uygulamasını Apple Store 'dan hemen indir.

>> MuhasebeTR mobil uygulamasını Google Play 'den hemen indir.

>> YILIN KAMPANYASI: Muhasebecilere Özel Web Sitesi 1.666 TL + KDV  Ayrıntılar için tıklayın.