Hüseyin Ergut
Serbest Muhasebeci Mali Müşavir
Lisanslı SPK Uzmanı
smmm.hergut@gmail.com

Borçlanma Araçları (DEBT INSTRUMENTS) Nedir? Türleri ve Özellikleri Nelerdir? Borçlanma Araçları Nasıl Çalışır ve Yatırım Yapılır?

Borçlanma Aracı Nedir?

Borçlanma aracı, sermaye toplamak için kullanılan bir finansal araçtır. İki taraf arasında belgelenmiş, bağlayıcı bir yükümlülüktür; bu yükümlülükte bir taraf diğerine fon ödünç verir ve geri ödeme yöntemi sözleşmede belirtilir. Borçlanma, araçları, tahvillerden kredilere ve kredi limitlerine kadar çeşitli biçimlerde olabilir. Hem kamu hem de özel kuruluşlar tarafından yaygın olarak kullanılırlar. Bazı borçlar teminatla güvence altına alınır ve çoğu faiz, ödeme planı ve vade tarihi varsa vadeye kadar geçen bir zaman dilimi içerir. Tahviller, hükümetlerin ve şirketlerin sermaye artırmak için kullandığı yaygın borçlanma araçlarıdır.

Borçlanma aracı, bireylerin, şirketlerin ve hükümetlerin sermaye artırmak veya yatırım geliri elde etmek için kullandıkları varlık olarak tanımlanabilir. Örneğin; bir şirket yeni bir ekipman satın almak ya da devlet kuruluşları altyapı iyileştirmek için finansmana ihtiyaç duyabilir. Gerekli kaynağa erişmek için de borçlanma yoluna gidebilir. Bu tür araçlar, esasen ihraççı ile alıcı arasında bir borç senedi görevi görür. Alıcı, ihraççıya veya borçluya toplu ödeme yaparak borç veren haline gelir. Buna karşılık ihraç eden şirket, alıcıya daha sonraki bir tarihte yatırımın tamamının yanı sıra faiz ya da belirli getirinin geri ödenmesini garanti eder.

Borçlanma Araçları Nasıl Çalışır?

Borçlanma, geri ödeme planı belli olduğu için genellikle sermaye artırmanın en iyi yollarından biridir. Bu durum hem borç veren hem de borç alan için daha az risk anlamına gelir ve daha düşük faiz ödemelerine olanak tanımaktadır. Borç olarak sınıflandırılan her türlü finansal ürün bir borçlanma aracıdır. Genellikle kullanılan araçlar, bir sözleşmede tanımlanmış geri ödeme koşullarıyla, sürekli olarak kullanabileceğiniz kredi araçları olan vadeli borç, kredi veya diğer döner borç türleridir. Kredi kartları, kredi limitleri, krediler ve tahvillerin hepsi borçlanma aracı olarak kabul edilebilir. Borçlanma, araçları genellikle hükümetler ve özel veya kamu şirketleri tarafından sağlanan borç sermayesine odaklanır. Bu kuruluşlar için ihraç piyasaları, borçlanma aracının türüne göre önemli ölçüde farklılık göstermektedir. Kredi kartları ve kredi limitleri sermaye elde etmek için kullanılabilir. Bu döner borç hatları genellikle basit bir yapıya sahiptir ve yalnızca bir borç vereni vardır. Ayrıca, genellikle menkul kıymetleştirme için birincil veya ikincil bir piyasa ile ilişkilendirilmezler. Daha karmaşık borçlanma araçları, gelişmiş sözleşme yapılandırmasını, birden fazla borç vereni ve genellikle organize bir piyasa aracılığıyla yatırım yapan yatırımcıları içerir.

Borçlanma Araçlarında Kamu-Özel Sektör Farkı

Borçlanma aracını ihraç etmek demek, para ve sermaye piyasalarından borç almak demektir. Yani yerli veya yabancı tasarruf sahiplerinin tasarruflarına talip olur, borç isteyen. Tasarruf sahipleri borç isteyenin kamu veya özel şirket olması, borcun miktarı, vadesi, getirisi gibi faktörleri göz önüne alarak borç isteyenin talebine karşılık verir. Borçlanma araçları öncelikle özel sektör ve kamu borçlanma araçları olarak iki başlıkta incelenebilir.

-Özel sektör borçlanma araçları, kamu kesimi dışındaki şirketler tarafından ihraç edilen borçlanma araçlarıdır. Özel sektör borçlanma araçları hem yurt içinde hem de yurtdışında ihraç edilebilirler. Bireysel emeklilik sisteminde portföyünde en az (%80) oranında özel sektör tahvili, bonosu ve finansman bonosu bulunduran fonlar ‘Özel Sektör Borçlanma Araçları Fonu’ olarak adlandırılır.

-Kamu borçlanma araçları, hazine müsteşarlığı tarafından ihraç edilirler. Kamu kesiminin riski özel şirketlere göre daha düşüktür. Bu nedenle kamu, yurt içi ve yurtdışı piyasalardan özel şirketlerden daha düşük faizle borçlanma olanağı bulur. Kamu tarafından ihraç edilen borçlanma araçlarına ‘kamu borçlanma araçları’ denir. Kamu borçlanma araçları ise öncelikle,

 I-Gelir Ortaklığı Senetleri

Hazine tarafından geliri Kamu Ortaklığı Fonu’na aktarılmak üzere satılan köprü, baraj, elektrik santralı, karayolu, demiryolu, telekomünikasyon sistemleri ile sivil kullanıma yönelik deniz ve hava limanları ile benzerlerinden, kamu kurum ve kuruluşlarına ait olanların gelirlerine gerçek ve tüzel kişilerin ortaklık hakkına sahip olmasını sağlayan senetlerdir. Gelir ortaklığı senedi ulaşım, haberleşme, enerji kesiminde kamuya ait olan alt yapı tesislerinin gelirlerini ilgilendirmektedir. Elinde bulunduran yatırımcının bu tesislerin mülkiyeti ve işletmesi ile hiçbir ilişkisi yoktur. Gelir ortaklığı senetleri, hukuki statüsü itibarıyla adındaki “ortaklık” ibaresine rağmen, değişken faizli bir tahvil özelliği taşımaktadır.

II-Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) Likidite Senetleri

Likidite senetleri, (TCMB) tarafından, piyasadaki likiditenin düzenlenmesi ve açık piyasa işlemlerinin etkinliğini artırmak amacıyla çıkarılan para politikası aracı olan menkul kıymet niteliğini haiz senetlerdir. (TCMB) tarafından kendi nam ve hesabına, (91) günü aşmayan vadelerde, iskontolu olarak ihraç edilirler. Senetler, kıymetli evrak niteliğini haiz tek bir toplu senet şeklinde çıkarılır ve ikincil piyasada alınıp satılabilirler.

III-Devlet İç Borçlanma Senetleri (DİBS)

Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından yurt içi piyasada ihraç edilen borçlanma senetlerini ifade etmektedir. Borçlu olan devlet, DİBS sahiplerine kupon ödeme tarihlerinde ve vade sonunda borçlu olduğu tutarı öder. Devlet iç borçlanma senetleri (DİBS) vadeleri boyunca ikincil piyasalarda kişi ve kurumlar tarafından alınıp satılabilmektedir.

(DİBS)’ler vadelerine, ihraç yöntemlerine, ihraç edildikleri para birimi cinsine, faiz ödeme türlerine, üzerlerinde kupon taşıyıp taşımamalarına göre farklı açılardan sınıflandırılabilir.

En çok kullanılan sınıflandırma vadeye göre yapılmaktadır. Buna göre;

- 1 yıl ve daha uzun vadeli (DİBS)’ler Devlet Tahvili,

- 1 yıldan kısa vadeli (DİBS)’ler ise Hazine Bonosu dur.

IV-Gelire Endeksli Senetler

Yurtiçi tasarrufların artırılması, Devlet İç Borçlanma Senetlerinin çeşitlendirilmesi ve yatırımcı tabanının genişletilmesi amacıyla, hazine tarafından 28 Ocak 2009’tarihinde ilk Gelire Endeksli Senet (GES) ihracı gerçekleştirilmiştir. GES ihraçlarında getiriler, Kamu İktisadi Teşebbüsü statüsündeki Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı (TPAO), Devlet Malzeme Ofisi (DMO), Devlet Hava Meydanları İşletmeleri (DHMİ) ve Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü’nden (KIYEM) bütçeye aktarılan hasılat paylarına endekslenmiştir. Gelire Endeksli Senetler ile getirisi Devlet gelirleriyle ilişkilendirilen bir yatırım aracı yaratılmış olmaktadır. Söz konusu senetlere uygulanacak asgari kupon ödeme garantisi sayesinde yatırımcının gelir payındaki değişimden olumsuz etkilenmesi önlenmiş olmaktadır.

V-Özel Sektör Tahvilleri

Tahviller, devletin veya anonim ortaklıkların en az (1) yıl ve daha uzun vadeyle, ödünç para bulmak amacıyla çıkardıkları borç senetleridir. Anonim şirketler tarafından (1) yıldan uzun vadeli olarak ihraç edilen borçlanma senetleri “özel sektör tahvili” olarak adlandırılmaktadır. Vadeleri, en az (1) yıl olmak koşulu ile serbestçe belirlenebilir ve sabit ya da değişken faizli olarak ihraç edilebilirler. Genellikle bir veya birkaç aracı kuruluştan oluşan bir konsorsiyum aracılığıyla satışa sunulurlar.

Tahvil sahibinin bir şirkete kullandırdığı sermaye, yabancı sermayedir. Tahvil sahibi, tahvili çıkaran kuruluşun uzun vadeli alacaklısıdır. Tahvil sahibi şirketin aktifi üzerinde, alacağından başka hiçbir hakka sahip değildir. Şirketin yönetimine katılamaz. Tahvil sahibi ile şirket arasındaki hukuki ilişki vade sonunda sona erer. Tahvil sahibi tahvili çıkaran şirketin kar- zarar riskine katılmaz, şirket zarar etse de günü gelince belli miktardaki anapara ve faizini alır.

Tahvillerin getirilerini etkileyen en önemli unsurlar, likiditesi ve sahip oldukları risktir. Şirket tahvilleri, şirketin iflas etmesi ve faiz ile anapara ödemesinde temerrüde düşmesi açısından devlet tahvillerine oranla daha yüksek risk taşıdıklarından, genellikle devlet tahvillerinden daha yüksek faiz geliri sağlarlar. Şirketin iflası veya tasfiyesi halinde önce borçlar ödendiği için, tahvil sahipleri şirket ortaklarından (pay sahipleri) önce alacaklarını alırlar.

Kamu borçlanma aracı dışındaki tahvillerin ihracı, Sermaye Piyasası Kurulu düzenlemelerine tabidir. Halka arz edilerek satılabileceği gibi, halka arz edilmeksizin nitelikli yatırımcılara da satılabilirler.

VI-Finansman Bonoları

İhraççıların Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) düzenlemeleri çerçevesinde borçlu sıfatıyla düzenleyip kısa vadeli borç temin etmek amacıyla, iskontolu olarak ihraç ettikleri borçlanma senetleridir.

Finansman bonolarının vadesi (1) yıldan fazla olamaz. Finansman bonoları, ihraçcı tarafından belirlenen vadeye uygun iskonto oranları ile iskonto edilerek bulunan fiyat üzerinden satılır. Halka arz edilmek suretiyle satışa sunulan finansman bonolarının satışında uygulanacak vadeye uygun iskonto oranları yıllık bazda hesaplanarak, satışın yapılacağı yerlerde satış süresi içerisinde ihraçcı tarafından duyurulur.

VII-Banka Bonoları

Bankaların, Sermaye Piyasası Kurulu düzenlemeleri çerçevesinde borçlu sıfatıyla düzenleyip kaynak temin etmek amacıyla ihraç ettikleri menkul kıymetlerdir. İskonto esası ile satılan bonoların iskonto oranı ihraççı banka tarafından serbestçe belirlenir. Halka arz edilecek olan banka bonolarının vadesi (60) günden az (1) yıldan fazla olamaz. Tahsisli satılacak banka bonolarının vadesi (15) günden az (1) yıldan fazla olamaz. Halka arz edilmek suretiyle satışa sunulan banka bonolarının satışında uygulanacak vadeye uygun iskonto oranları yıllık bazda hesaplanmaktadır.

VIII-Varlık ve İpotek Teminatlı Menkul Kıymetler

-Teminatlı menkul kıymet (TMK), ihraççının genel yükümlülüğü niteliğinde olan ve teminat varlıklar karşılık gösterilerek ihraç edilen borçlanma aracı niteliğinde bir sermaye piyasası aracıdır.

-Varlık Teminatlı Menkul Kıymet (VTMK) ve İpotek Teminatlı Menkul Kıymet (İTMK) olarak iki farklı şekilde ihraç edilebilirler.

-VTMK, bankalar, ipotek finansmanı kuruluşları, finansal kiralama şirketleri, finansman şirketleri, faktoring şirketleri, gayrimenkul yatırım ortaklıkları, kendi kanunlarınca menkul kıymet ihraç etmeye yetkili kamu kurum ve kuruluşlarınca teminat varlıklar karşılık gösterilmek suretiyle ihraç edilen borçlanma aracı niteliğindeki sermaye piyasası aracıdır.

İTMK ise yalnızca, konut finansmanı kuruluşları (KFK) ve ipotek finansmanı kuruluşları (İFK) tarafından ihraç edilebilir.

-KFK, konut finansmanı kapsamında doğrudan tüketiciye kredi kullandıran ya da finansal kiralama yapan bankalar ile Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulu (BDDK) tarafından konut finansmanı faaliyetinde bulunması uygun görülen finansal kiralama ve finansman şirketlerini ifade eder.

-İFK, konut ve varlık finansmanı kapsamında, varlıkların devralınması, devredilmesi, devralınan varlıkların yönetimi ve varlıkların teminat olarak alınarak faaliyetlerin yerine getirilmesi amacıyla kurulan anonim ortaklıktır.

Bu menkul kıymetler itfa edilinceye kadar, ihraççının yönetiminin veya denetiminin kamu kurumlarına devredilmesi halinde dahi teminat amacı dışında tasarruf edilemez, rehin edilemez, teminat gösterilemez, kamu alacaklarının tahsili amacı da dahil olmak üzere haczedilemez, iflas masasına dahil edilemez ve ihtiyati tedbir kararı verilemez.

Teminatlı menkul kıymetler (TMK) halka arz edilerek satılabileceği gibi, nitelikli yatırımcılara satılmak suretiyle veya tahsisli olarak da ihraç edilebilirler. (TMK) ihracında karşılık gösterilebilecek varlıklar ilgili tebliğde sayılmıştır.

IX-Varlığa ve İpoteğe Dayalı Menkul Kıymetler

Varlığa dayalı menkul kıymet (VDMK), varlık finansman fonu (VFF)’nun veya ipotek finansman kuruluşu (İFK)’nın devralacağı varlıklar karşılık gösterilerek ihraç edilen menkul kıymettir. Varlık finansman fonu (VFF), varlığa dayalı menkul kıymetler karşılığında toplanan paralarla, VDMK sahipleri hesabına fon iç tüzüğü ile kurulan tüzel kişiliği olmayan mal varlığını ifade eder.

İpotek finansman kuruluşu (İFK), konut ve varlık finansmanı kapsamında, varlıkların devralınması, devredilmesi, devralınan varlıkların yönetimi ve varlıkların teminat olarak alınarak faaliyetlerin yerine getirilmesi amacıyla kurulan anonim ortaklığı ifade etmektedir.

İpoteğe dayalı menkul kıymet (İDMK), konut finansmanı fonunun (KFF) veya ipotek finansmanı kuruluşunun devralacağı varlıklar karşılık gösterilerek ihraç edilen menkul kıymettir. KFF ve İDMK karşılığında toplanan paralarla, İDMK sahipleri hesabına fon iç tüzüğü ile kurulan ve tüzel kişiliği olmayan mal varlığıdır. VDMK, İDMK’lar fon veya İFK tarafından devralınacak varlıklar karşılık gösterilerek ihraç edilirler. Fon, süreli veya süresiz olarak kurulabilir, VDMK ve İDMK ihracı amacı dışında kurulamaz ve kullanılamaz.

Bu menkul kıymetler halka arz edilerek satılabileceği gibi, nitelikli yatırımcılara satılmak suretiyle veya tahsisli olarak ihraç edilebilirler.

Kaynakça:

-2983’Sayılı Tasarrufların Teşviki ve Kamu Yatırımlarının Hızlandırılması Hakkında Kanun.

-Spk Çalışma Notlarım.

-İş Yatırım Portföy

-piyasarehberi.org

-investopedia/ James Chen

-www.tspb.org.tr (Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği)

-spk.gov.tr

04.02.2026

Kaynak: www.MuhasebeTR.com
(Bu makale kaynak göstermeden yayınlanamaz. Kaynak gösterilse dahi, makale aktif link verilerek yayınlanabilir. Kaynak göstermeden ve aktif link vermeden yayınlayanlar hakkında yasal işlem yapılacaktır.)

>> Duyurulardan haberdar olmak için E-Posta Listemize kayıt olun.

>> SGK Teşvikleri (150 Sayfa) Ücretsiz E-Kitap: hemen indir.

>> MuhasebeTR mobil uygulamasını Apple Store 'dan hemen indir.

>> MuhasebeTR mobil uygulamasını Google Play 'den hemen indir.

>> YILIN KAMPANYASI: Muhasebecilere Özel Web Sitesi 1.666 TL + KDV  Ayrıntılar için tıklayın.