Fon Amaçlı Yeni Finansal Araçlardan Repo-Ters Repo ve Muhasebe Uygulamaları (SMMM Ufuk ÖZDEMİR)

Repo işlemleri menkul kıymetin belli bir tarihte belli bir fiyattan geri almak amacıyla satımını içermektedir. Repoya konu olan menkul kıymet, teminat vasfı taşımakta olup, esas itibariyle kısa vadeli borç verme işlemi söz konusu olmaktadır.

Repo işlemlerinde esas itibariyle iki taraf vardır.

- Menkul Kıymeti elinde tutan ve fon ihtiyacı olan taraf.

- Fon fazlası olan ve kıymeti ödünç karşılığı teminat alan taraf.

Menkul kıymet işlemleriyle uğraşan aracı kurumlar ve bankalar fon toplamak amacıyla repoyu sıklıkla kullanırlar.

Repo işlemlerinde özellikle ülkemizde vergi avantajı iki yıl öncesine kadar vardı,ancak şu an stopaj uygulanmaktadır.

Mevduatta ödenen gelir vergisi stopajı , repoda söz konusu değilken iki yıldır stopaj uygulanmaktadır ve stopaj oranı şu an için % 22 dir . Ayrıca, repo getirisi kurumlar vergisi matrahına dahil edilmektedir. Diğer ülke uygulamaları, bu açıdan farklılık arz etmektedir.

REPO VE REPO ÇEŞİTLERİ

Normal Repo: Genel olarak geri satın alma anlaşması bir kuruluş tarafından diğerine, önceden belirlenmiş bir tarihte ve belli bir fiyattan geri alınacağı taahhüt edilen bir değerin satılmasıdır.

Ters Repo: Bankaların, tasarruf sahiplerinin elindeki menkul kıymetleri tekrar iade etmek koşulu ile satın alması ve vade sonunda satın alınan menkul kıymetin iade edilmesidir.

Açık Repo:

Taraflardan biri, sözleşmeyi istediği zaman bozabilme, borç alan ise teminat olarak verdiği menkul kıymetleri değiştirme hakkına sahip olduğunda buna açık repo denilmektedir.

Sürekli Repo:

Taraflardan biri sözleşmeyi fes etmediği sürece vade sonunda sözleşmenin kendiliğinden yenilenmesi durumunda olması durumundaki repo sürekli repo denilmektedir.

Gerçek Repo:

Uygulamada menkul kıymetler hemen teslim edilmediğinden, tasarruf sahibine bir emanet makbuzu verilmektedir. Bu makbuz, menkul kıymetlerin tasarruf sahibi adına, repo işlemi yapan aracı kurum veya bankada saklı tutulduğunu teyit etmektedir. Böylece menkul kıymetlerin önce teslim alınması, sonrada iade edilmesi sorunu ortadan kaldırmaktadır. Gerçek menkul kıymetlerin teslimi, gerekse emanet makbuzu verilmesi durumlarında işlem gerçek repo almaktadır.

Fiktif Repo:

Bir menkul kıymetin birden fazla kişi yada kuruluşa makbuz karşılığında satılması yada karşılığında hiçbir menkul kıymet bulunmadığı halde varmış gibi satış yapılması fiktif repo adını taşımaktadır. Buna “Açığa Repo” da denilmektedir. Bu tür işlemler yasalarca yasaklanmıştır.

TÜRKİYE’DE REPO VE TERS REPO İŞLEMLERİ

Ülkemizde repo ve ters repo işlemleri, Bankalarla Bankalar, Bankalarla aracı kurumlar, Bankalarla T.C. Merkez Bankası veya Bankalar ve aracı kurumlarla diğer gerçek ve tüzel kişiler arasında gerçekleştirilmektedir.

İŞLEME KONU KIYMETLER

Repo işlemleri daha çok sabit getiri kamu kıymetleri kullanılmaktadır. Bunlar,

- Devlet Tahvilleri

- Hazine Bonoları

- Banka Bonoları ve banka garantili bonolar,

- Kamu ortaklığı idaresi, Toplu Konut İdaresin’ce ihraç edilen borçlanma senetleriyle, mahalli idareler ve bunlarla ilgili idare, işletme ve kuruluşların kanun uyarınca ihraç ettikleri borçlanma senetleri,

- Varlığa dayalı menkul kıymetler dahil olmak üzere menkul kıymetler borsaları veya teşkilatlanmış diğer piyasalarda işlem gören veya borsada tescil edilmiş olan borçlanma senetleri,

- Dövize endeksli olarak çıkarılan hazine bonoları ve devlet tahvilleri,

- Eurobond gibi yabancı tahviller

Repo işlemlerinin Muhasebeleştirilmesi

Türkiye’de Bankalar, aracı kurumlar ve aracı kurumların dışındaki şirketlerin repo işlemlerine ilişkin yasal düzenlemeler mevcuttur. Bankalarca yapılan repo işlemlerine uygulanacak muhasebe esasları, 3182 Sayılı Bankalar Kanunu’nun 51. Maddesine istinaden çıkarılan Tek Düzen Hesap Planı ve İzahnamesi, 2499 Sayılı Sermaye Piyasası Kanununa istinaden yayınlanan Seri:5 No:7 Sayıl Tebliğ ve T.C. Merkez Bankası tarafından çıkarılan Ek Repo Genelgesinde Düzenlenmiştir.

REPO İŞLEMLERİ ÖRNEK UYGULAMA VE MUHASEBE İŞLEMLERİ

1) Bankaların Repo -Ters Repo İşlemlerinin Muhasebeleştirilmesi

1.1 Bankaların Repo İşlemlerinin Muhasebeleştirilmesi

• Hazine bonosu işlemine katılan bir bankanın ihale işlemi muhasebe kaydı şu şekilde olacaktır.

280 BORÇLU GEÇİÇİ HESAP	XXX	XXX
00 50 İhale Teminatlar
00 50 000 Devlet İç Borçlanma Sen.
00 50 000 00 Hazine Bonosu
290 ŞUBELER CARİ HES.
00 Fon Yönetimi
00 000 Merkez Bankası

• İhale kazanılmazsa teminat geri alınarak hesaplar ters işlemle kapatılır . İhale alınırsa menkul kıymetler çeşitlerine göre ayrılarak aşağıdaki gibi hesaplara aktarılır.

• Nazım hesaplarda izlenme ise şu şekilde yapılır.

996 DİĞER NAZIM HES.ALACAK	XXX
82 Müşteri Emanetleri
82 01 Hazine Bonosu
998 DİĞ.NAZIM HES. BORÇ		XXX
82 Müşteri Emanetleri
82 01 Hazine Bonosu
998 DİĞER NAZIM HESAP.BORÇ.	XXX
81Banka Stoku Men.Kıymetler
81 01 Hazine Bonosu
996 DİĞER NAZIM HES.ALA		XXX
81 Banka Stoku Men.Kıy.
81 01 Hazine Bonosu

1.2 Bankaların Menkul Kıymetleri Geri Alma Vaadi ile Satış Kaydı (Ters Repo)

a) Menkul Kıymetlerin Satışı

Banka Zararlı Satış

010 KASA 870 SERMAYE PİY. İŞL.ZARAR	XXX XXX	XXX
00 Devlet İç Borçlanma Senetler
00 000 Hazine Bonosu
030 MENKUL KIY.CÜZDANI
20 Devlet İç Borç.Senetleri
20 000 Hazine Bonosu

Banka Maliyetine Satış

010 KASA

030 MENKUL KIY.CÜZDAN

XXX

20 Devlet İç Borç.Senetleri

20 000 Hazine Bonosu

Banka Karlı Satış

010 KASA 750 SERM. PİY.İŞL.KARLARI	XXX	XXX XXX
00 Devlet İç Borç.Senetleri
00 000 Hazine Bonosu
030 MENKUL KIY.CÜZDANI
20 Devlet İç Borç.Senetleri
20 000 Hazine Bonosu

Bankaların menkul kıymet emanet kaydı

996 DİĞER NAZIM HESAP.ALACAK 82 Müşteri Emanetleri	XXX	XXX
82 01 Hazine Bonosu
998 DİĞ.NAZIM HES,BORÇ.
82 Müşteri Emanetleri
82 01 Hazine Bonosu

Banka stokunda çıkış kaydı

İşleme konu olan menkul kıymetlerin vade sonu değerinin hesaplarda izlenmesi

998 DİĞER NAZIM HESAP.BORÇLAR 81 Banka Stoku Menkul Kıymetler	XXX	XXX
81 01 Hazine Bonosu
996 DİĞ.NAZIM HES,ALAÇAK
81 Banka Stoku Men. Kıy.
81 01 Hazine Bonosu
978 TAAHHÜTLERİMİZDEN ALAÇA 11 Repo İşl. Doğan Taah.Alacaklar	XXX	XXX
980 TAHHÜT. BORÇLAR
10 Banka Stoku Menkul Kıy.

Vade sonunda geri dönen menkul kıymetler yeniden stoka alınmaktadır.

996 DİĞER NAZIM HESAP.ALACAK	XXX
81 Banka Stoku Men.Kıymetler
81 01 Hazine Bonosu
996 DİĞER NAZIM HESP.BORÇ		XXX
81 Banka Stoku Men.Kıymet
81 01 Hazine Bonosu
998 DİĞER NAZIM HESAP. BORÇ	XXX
82 Müşteri Emanetleri
82 01 Hazine Bonosu
996 DİĞER NAZIM HESP.ALAC		XXX
82 Müşteri Emanetleri
82 01 Hazine Bonosu

Repo sözleşmesinde banka menkul kıymetleri, vade sonunda müşteriden geri satın alacağını ve borcunu ödeyeceğini taahhüt ettiğinden, sözleşme bitimin taahhütlerini yerine getirecektir. Bu işlemin kaydı;

980 TAAHHÜTLERİMİZDEN BORÇ

00 Taahhütlerimize Borçlar

XXX

978 TAAHHÜT. ALACAKLAR

10 Repo İşl.Doğan Alacaklar

1.3 Bankanın Menkul Kıymetleri Geri Satma Vaadi ile Alış Kaydı (Ters Repo)

Vade Sonunda geri satmak üzere maliyetine alınan menkul kıymetin kaydı

030 MENKUL KIYMET CÜZDANI

03 Ters Repo İşlemleri

XXX

03 01 Hazine Bonosu

0 10 KASA

Karlı Alış Kaydı

030 MENKUL KIYMET CÜZDANI 03 Ters Repo İşlemleri	XXX	XXX XXX
03 01 Hazine Bonosu
010 KASA
750 SERMAYE PİY.İŞL.KARI
00 Menkul Değer Alım Kay.
00 01 Hazine Bonosu

Zararına Alış Kaydı