Ekrem Yaman
Serbest Muhasebeci Mali Müşavir
Bağımsız Denetçi
Bilim Uzmanı
smmmmdenetciekrem@gmail.com

İşletme Bütçeleri

1)Bütçe Ne Demektir?

Bütçe; İşletme faaliyetlerinin planlandığı ve bu faaliyetlerin sayısal olarak ifade edildiği tablolardır diyebiliriz.

2) İşletmeler Neden Bütçe Yaparlar?

İşletmeler, Geleceğe yönelik karlarının planlanması ve giderlerinin kontrol altında tutulması ve sürekli izlenmesi amacıyla bütçelerini hazırlarlar

3) Bütçeler Hazırlanırken Hangi Verilerden Faydalanılır?

Bütçeler hazırlanırken öncelikli olarak işletmelerin geçmiş dönem performansına ve finansal tablolarına bakılarak geleceğe yönelik ekonomik, siyasi konjonktürel tahminlerden faydalanılır.

4) Bütçelerin Özellikleri Nelerdir?

Bütçeler anlaşılabilir olmalıdır. Firma hakkında karar vericiler ve işletme yöneticileri ve finansal tablo kullanıcıları bütçeleri kolaylıkla anlayabilmelidir. Bütçeler karşılaştırılabiliniz olmalıdır. Geçmiş dönem verileri ile geleceğe dönük hazırlanan bütçeler karşılaştırıla bilinmelidir. Bu karşılaştırılmalar sonucunda bütçelerin belirlenen amaca ve hedefe uygun olup olmadığı analiz edilmelidir. Bütçeler Hazırlanırken tarafsız olunmalıdır. İşletme yönetiminin ve ilgili işletme içi birim sorumlularının bütçeleri olağandan daha düşük veya daha yüksek olarak hazırlamaması gerçeğe uygun ve objektif olarak hazırlaması gerekir.

5) İşetme Faaliyet Bütçeleri Nelerdir?

Satış Bütçesi - Üretim Bütçesi - Direkt İlk Madde ve Malzeme Miktar Bütçesi - Direkt İlk Madde ve Malzeme Satın Alma Bütçesi - Direkt İlk Madde ve Malzeme Stok Bütçesi - Direkt İlk Madde ve Malzeme Maliyet Bütçesi - Direkt İşçilik Bütçesi - Genel Üretim Giderleri Bütçesi - Mamûl Stokları Bütçesi - Satılan Mamûller Maliyeti Bütçesi - Araştırma- Geliştirme Giderleri Bütçesi - Pazarlama Satış ve Dağıtım Giderleri Bütçesi - Genel Yönetim Giderleri Bütçesi - Diğer Olağan Faaliyet Gelirleri ve Giderleri Bütçesi- Olağan Dışı Gelirler ve Giderler Bütçesi

6) Bütçelerin Başarılı Olması Neye Bağlıdır?

Bütçelerin başarılı olmasının en önemli ve birinci unsuru Yönetimin destediğidir. Eğer yönetim hazırlanan bütçeye destek vermezse o bütçenin başarılı olma şansı yoktur. Bunun dışında bütçelerin başarı olması bütün birimlerin katılımı, bölümler arası etkileşim, zamanlama, birim yöneticilerinin sorumlulukları vb. unsurları sayabiliriz

7) Bütçelerin Başarısız olma nedenleri?

Bütçelerin başarısız olma sebepleri; Bütçe hazırlanırken yararlanılan verilerin sağlıklı olmaması, şirket örgüt yapısının zayıflığı, Pazar araştırmasının yetersizliği, işletmelerin muhasebe sisteminin yetersizliği, stokların ve üretimin birbiri ile uyumunun sağlanamaması vb. sayabiliriz

8) Bütçe süreçleri Nelerdir?            

1. Yönetim hedef ve politikalarının saptanması,
2. Satış Bütçesinin Hazırlan Bütçesinin Hazırlanması,
3. Üretim Bütçesinin Hazırlanması,
4. Malzeme Bütçesi,
5. Tedarik Bütçesi,
6. İşçilik Bütçesi
7. Genel Üretim Giderleri Bütçesi,
8. Sermaye Yatırımları Bütçesi
9. Ar-GE Bütçesi
10. Nakit Girişi Bütçesi,
11. Nakit Çıkışı Bütçesi,
12. Proforma Gelir Tablosu,
13. Proforma Bilanço,
14. Sapmaların Belirlenmesi

Sapmalar ile ilgili olarak;

Fiili Satışlar> Bütçelenmiş Satışlar = Olumlu Sapma

Fiili Satışlar <Bütçelenmiş Satışlar = Olumlu Sapma

Fiili Giderler<Bütçelenmiş Giderler= Olumlu Sapma

Fiili Giderler>Bütçelenmiş Giderler= Olumsuz Sapma

Şeklinde yazabiliriz.

Yukarıda işletme bütçeleri ile ilgili özet bilgiler verilmiştir. Bu bilgilerden sonra işletme bütçesinin hazırlanması ve aşamaları ile ilgili örnek bir uygulama ile konumuzu pekiştirmek adına aşağıdaki çalışma yapılmıştır. Bu çalışmada faaliyet bütçeleri ele alınmış, nakit, yatırım ve Ar-GE bütçesi göz ardı edilmiştir.

Bütçe yılının sonunda gerçekleşen ile bütçelenen rakamlar karşılaştırılarak sapmalar tespit edilip nedenleri araştırılmalıdır.

YAMAN İŞLETMESİ 2026 YILI BÜTÇE ÇALIŞMASI ÖRNEK UYGULAMA

Yaman işletmesi, üretim işetmesi olup tek tip mamul üretimi gerçekleştirmektedir. Mamul üretiminde A ve B Direk İlk Madde ve Malzemelerini kullanmaktadır İşletmenin 2026 yılı bütçesi hazırlamak üzere çalışmalarını, bir önceki yıl verileri, istatiki veriler ve genel ekonomik konjonktür göz önüne alınarak hazırlanan aşağıdaki verileri kullanarak tamamlamıştır.

A. Hammadde maliyetlerine ilişkin bilgiler:

DİMM MALİYETİ
A Hammaddesi	15,00	TL/KG
B Hammaddesi	30,00	TL/KG

B. Her bir ürünün üretiminde kullanılan hammadde miktarları aşağıdaki gibidir:

DİMM	ÜRETİLEN MAMÜL BİLEŞENİ	BİRİM
A Hammaddesi	10,00	KG
B Hammaddesi	10,00	KG

C. Ürünlere ilişkin bilgiler:

MAMÜL ÜRÜN BİLGİLERİ	MAMÜL
Bütçelenmiş Satış Miktarı	20.000,00
Birim Satış Fiyatı (TL)	1.350,00
Bütçelenmiş DSS Miktarı	300,00
DBS Miktarı	200,00

D. Direkt ilk madde ve malzemelere ilişkin bilgiler:

DİMM	A HAMMADDESİ	B HAMMADDESİ	BİRİM
DBSTOK	1.500,00	1.000,00	KG
BÜTÇELENİŞ DSSTOK	1.200,00	800,00	KG

1. Satış Bütçesinin Hazırlanması

İşletme 2026 yılı için üretmiş olduğu üründen 20.000 Adet satmayı planlamış ve satış fiyatınında 1.350 TL olmasını öngörerek aşağıdaki satış bütçesini hazırlamıştır.   

ÜRÜN	Tahmini Satış Mik.	Birim Satış Fiyatı	Satış Bütçesi
SATILAN MAMÜL	20.000,00	1.350,00	27.000.000,00

2. Üretim Bütçesinin Hazırlanması

Satış bütçesinden sonra, dönem başı ve dönem sonu stok miktarlarını da göz önüne alarak 2026 yılında ne kadar üretim yapması gerektiğini hesaplamıştır.

	ÜRETİLEN MAMÜL ADET
SATIŞ MİKTARI	20.000
İSTENEN DSS MİKTARI	300
TOPLAM	20.300
DBS STOK	200
ÜRETİLMESİ GEREKEN MAMÜL	20.100

 

 

 

            

3. Direkt İlk Madde ve Malzeme Kullanım Bütçesi

Üretim planlamasından sonra üretimde kullanılacak hammadde miktarının ne kadar olacağını aşasıdaki tablodaki gibi hesaplamıştır.

ÜRETİLEN MAMÜL	A Hammaddesi	TOPLAM
20.100,00	10,00	201.000,00
ÜRETİLEN MAMÜL	B Hammaddesi	TOPLAM
20.100,00	10,00	201.000,00
TOPLAM DİMM KULLANIM		402.000,00

4. Direkt İlk Madde ve Malzeme Satın alma Bütçesi

DİMM kullanım bütçesini hazırladıktan sonra kullanılan ne kadar DİMM satın alacağını aşağıdaki tablodaki gibi hesaplamıştır

SATIN ALINMASI GEREKEN DİMM= ÜRETİLMESİ GEREKEN+DÖNEM SONU STOK-DÖNEM BAŞI STOK

	A HAMMADDESİ	B HAMMADDESİ
ÜRETİMDE KULLANILAN	201.000,00	201.000,00
BÜTÇELENEN DSS	1.200,00	800,00
OLMASI GEREKEN DİMM	202.200,00	201.800,00
DB STOK	1.500,00	1.000,00
SATIN ALINMASI GEREKEN	200.700,00	200.800,00
BİRİM FİYAT	15,00	30,00
SATIN ALMA BÜTÇESİ	3.010.500,00	6.024.000,00
TOPLAM	9.034.500,00

5. Stok Bütçesi

Stok Bütçesi de aşağıdaki gibi olacaktır.

	Dönem Başı Stok			Dönem Sonu Stok
DİMM	Miktar	Fiyat	Tutar	Miktar	Fiyat	Tutar
A Hammaddesi	1.500,00	15,00	22.500,00	1.200,00	15,00	18.000,00
B Hammaddesi	1.200,00	30,00	36.000,00	800,00	30,00	24.000,00
TOPLAM			58.500,00			42.000,00

6. DİMM Kullanım Bütçesi

DİMM bütçesi 20.100 adet üretim planlandığından her bir mamulde 10 KG A ve B DİMM kullanılacağından aşağıdaki gibi olacaktır.

	ÜRETİEN MAMÜL
		Birim Fiyat (YTL)
İlk Madde ve Malzeme	Üretimde Kullanılan Miktar		Tutar (YTL)
A Hammaddesi	201.000	15	3.015.000
B Hammaddesi	201.000	30	6.030.000
	TOPLAM TUTAR		9.045.000

7. Direk İşçilik Gider Bütçesi

İşletme geçmiş verilerden hareketle bir birim mamul üretiminde 1,50 DİS ne ihtiyaç olduğunu hesaplamış ve ortalama saat ücretini 100 TL olarak hesaplamıştır. Buna göre Direk İşçilik Bütçesi aşağıdaki gibi olacaktır.

MAMÛL	Üretilecek Miktar	Birim DİS	Toplam DİS	Ortalama Ücret	Toplam Direkt İşçilik Gideri
ÜRETİM GİDER YERİ	20.100,00	1,50	30.150,00	100,00	3.015.000,00

8. GÜG Bütçesi

Genel Üretim Bütçesi bir önceki yıl verileri baz alınarak, fiyatlar genel düzeyindeki artışlar, sektör ortalamaları, döviz kurları, TÜİK verileri ve faiz oranlarındaki artışlar göz önüne alınarak tahmini bir katsayı belirlenerek önceki yılın verileri endekslenerek elde edilmiştir. Aşağıdaki tablodaki gibi bütçelenmiştir. 

Gider Türleri	Tutar	Sabit Giderler	Değişken Giderler
Amortisman Giderleri	200.000,00	200.000,00
Bakım- Onarım Giderleri	500.000,00		500.000,00
Elektrik Giderleri	350.000,00		350.000,00
Endirekt Malzeme	85.000,00		85.000,00
İşçi Giyim Giderleri	250.000,00	250.000,00
Kira Giderleri	1.000.000,00	1.000.000,00
Sigorta Giderleri	750.000,00	750.000,00
Su Giderleri	200.000,00	200.000,00
Temizlik Giderleri	120.000,00	120.000,00
Vergi, Resim ve Harçlar	75.000,00	75.000,00
TOPLAM	3.530.000,00	2.595.000,00	935.000,00

9. Üretim Bütçesi

Bir mamulün maliyetini doğrudan oluşturan unsurlar Direk İlk Madde Malzeme, Direk İşçilik ve Genel Üretim Giderleridir. Bu veriler yukarıdaki tablolarda daha önce hesaplanmış olup aşağıdaki tabloda derlenmiştir. Toplam ürün maliyetlerinin üretilen ürün adedine bölünmesi sonucu birim üretilen mamul maliyeti elde edilmiştir.

ÜRETİM GİDERLERİ	MAMÛL
DİMM Giderlerin	9.045.000,00
DiŞ Giderleri	3.015.000,00
GÜ Giderleri	3.530.000,00
Üretilen Mamûllerin Toplam Maliyeti	15.590.000,00
Üretilen Miktarı (adet)	20.100,00
Üretilen Mamûl Birim Maliyeti (TL)	775,62

10. SMMM Bütçesi

Dönem Başı Satılan Mamul Maliyeti ile Dönemde üretilen Mamul maliyetlerinin toplamından dönem sonu Mamul maliyetlerinin çıkarılması ile elde edilmiştir. Aşağıdaki tabloda gösterildiği gibidir.

AÇIKLAMA	MAMÛL
DBS (+)	137.500,00
Üretilen Mamûl Maliyeti	15.590.000
Satışa Hazır Mal Toplamı	15.727500
DSS (-)	232.686
Satılacak Malın Maliyeti	15.494.814

11) Pazarlama Satış Dağıtım Gider Bütçesi

Pazarlama Satış Dağıtım Bütçesi bir önceki yıl verileri baz alınarak, fiyatlar genel düzeyindeki artışlar, sektör ortalamaları, döviz kurları, TÜİK verileri ve faiz oranlarındaki artışlar göz önüne alınarak tahmini bir katsayı belirlenerek önceki yılın verileri endekslenerek elde edilmiştir. Aşağıdaki tablodaki gibi bütçelenmiştir. 

Gider Türleri	Tutar	Sabit Giderler	Değişken Giderler
Ambalaj Giderleri	200.000,00		200.000,00
Amortisman Giderleri	150.000,00	150.000,00
Kira Giderleri	75.000,00	75.000,00
Reklâm Giderleri	80.000,00	80.000,00
Tamirat Bakım Giderleri	120.000,00	120.000,00
MTV Giderleri	60.000,00	60.000,00
Araç Yakıt Giderleri	50.000,00		150.000,00
TOPLAM	635.000,00	485.000,00	150.000,00

12) Genel Yönetim Giderleri Bütçesi

Genel Yönetim Giderleri Bütçesi bir önceki yıl verileri baz alınarak, fiyatlar genel düzeyindeki artışlar, sektör ortalamaları, döviz kurları, TÜİK verileri ve faiz oranlarındaki artışlar göz önüne alınarak tahmini bir katsayı belirlenerek önceki yılın verileri endekslenerek elde edilmiştir. Aşağıdaki tablodaki gibi bütçelenmiştir. 

	TOPLAM
Gider Kalemleri
Amortisman Giderleri	120.000,00
Belediye Giderleri	50.000,00
Beyanname ve Damga Vergisi	100.000,00
Büro Malzemesi	225.000,00
Elektrik Gideri	125.000,00
Telefon Gideri	130.000,00
İlaçlama Gideri	140.000,00
Kırtasiye Giderleri	180.000,00
Muhasebe Gideri	230.000,00
Noter Gideri	220.000,00
SSK	320.000,00
Tamirat- Bakım- Onarım Gideri	125.000,00
Ücretler	326.000,00
Vergi Resim ve Harçlar	258.000,00
TOPLAM	2.549.000,00

13)  Proforma Gelir Tablosu     

Proforma Gelir Tablosu yukarıdaki tablolarda hesaplanan bütçelenmiş rakamların Gelir Tablosuna aktarılarak oluşturulmuş ve aşağıdaki tabloda sunulmuştur.

YAMAN A.Ş. 31.12.2026 POFORMA GELİR TABLOSU
Bütçelenmiş Satışlar		27.000.000
Bütçelenmiş SMM (-)		-15.494.814
NET SATIŞLAR		11.505.186
Faaliyet Giderleri (-)		-3.184.000
Paz. Sat. Dağ. Gid.	-635.000,00
Genel Yön. Gid.	-2.549.000,00
AR-GE Gideri (-)
FAALİYET KÂRI		8.321.186
Diğ. Faal. Olağan Gelir ve Kârlar		0
Diğ. Faal. Olağan Gider ve Zararlar (-)		0
Finansman Gideri (-)		0
OLAĞAN KÂR		8.321.186
Olağan Dışı Gelir ve Kârlar		0
Olağan Dışı Gider ve Zararlar (-)		0
DÖNEM KÂRI		8.321.186
Ödenecek Vergi (%25)		-2.080.297
DÖNEM NET KÂRI		6.240.890

14. Proforma Bilanço

Proforma Bilanço hazırlanırken, gelecek yıl için hazırlanmış proforma gelir tablosundaki net satışlardan faydalanılır.Net satışlar kullanılarak hazırlanacak Proforma Blanco’nun oluşturulmasında çeşitli yöntemler vardır. Regresyon, Satışların yüzdesi, rasyo vb. sayıla bilinir. Burada satışların yüzdesinden yararlanıldığı farz edilerek proforma bilanço hazırlanmıştır.

Bu yönteme göre bilanço kalemlerinin satışlardan etkilenen kalemleri gerçekleşen net satışlara oranlanarak bulunan sonuç bütçelenmiş satış rakamı ile çarpılarak proforma bilanço hazırlanır.

Bilançoda satışlardan etkilenen kalemler; Kasa, Banka, Alacaklar, Stoklar, Sabit kıymetler, Ticari borçlar, Ödenecek vergi ve fonlar sayıla bilinir.

Satılardan etkilenmeyen kalemler ise iştirakler, uzun vadeli ticari borçlar sarılanabilir.

Bu yöntem uygulandıktan sonra bilançodaki aktif ve pasif arasındaki fark yaratılan kaynak fazlası olarak ifade edilir.

Kasa hesabı üzerinde yöntemi uygularsak            

SATIŞLARIN YÜZDESİNE GÖRE ÖRNEK KSA HESABI
2025 YILI KASA RAKAMI	2025 YILI SATIŞLARI	2025 YILI ORANI	2026 YILI SATIŞLARI	2026 YILI KASA RAKAMI
83.417,33	18.000.000,00	0,0046	27.000.000,00	125.126,00

 

YAMAN A.Ş. 31.12.2026 TARİHLİ PROFORMA BİLANÇO
Aktif			Pasif
I. DÖNEN VARLIKLAR			I. KISA VAD. YAB. KAY.
A. Hazır Değerler		3.883.251	B. Ticari Borçlar		1.256.325
1. Kasa	125.126		1.Satıcılar	1.256.325
2.Banka	3.758.125		F.Ödenecek Vergi ve Diğ. Yük.		7.908.873
C.Ticari Alacaklar		3.525.026	1. Ödenecek Vergi ve Fonlar	4.652.748
1. Alıcılar	3.525.026		2. Ödenecek Sosyal Güvenlik Kesintileri	3.256.125
E.Stoklar		274.686	KVYK TOPLAMI		9.165.198
1. İlk Madde ve Malzeme	42.000
2.Ticari Mal	232.686
H.Diğer Dönen Varlıklar		7.682.963
DÖNEN VARLIK TOPLAMI			III. ÖZKAYNAKLAR
II. DURAN VARLIKLAR		17.892.969	A.Ödenmiş Sermaye		7.356.125
D.Maddi Duran Varlıklar			1.    Sermaye	5.000.000
4.Tesis Makine ve Cihazlar	25.836.813		2. Sermaye Düzeltmesi Olumlu Farkları	2.356.125
5.Taşıtlar	7.325.156		C.Kâr Yedekleri		2.091.216
6.Demirbaşlar	5.856.325		1. Yasal Yedekler	857.325
7.Birikmiş Amortismanlar (-)	-21.125.325	4.644	5.Özel fonlar	1.233.891
E.Maddi Olmayan Duran Varlıklar			D.Geçmiş Yıl Kârları		2.302.472
1. Özel Maliyetler	12.500		1.Geçmiş Yıl Kârları	2.302.472
2. Birikmiş Amortisman(-)	-7856	17.897.613	F.Dönem Net Kârı		6.240.890
DURAN VARLIK TOPLAMI			1.Dönem Net Kârı	6.240.890
			ÖZKAYNAK TOPLAMI		17.990.703
AKTİF TOPLAMI		25.580.576	PASİF TOPLAMI		27.155.901
YARATILAN FAZLA KAYNAK		1.575.325
GENEL TOPLAM		27.155.901	GENEL TOPLAM		27.155.901

Son olarak Proforma Gelir Tablosu ve Bilanço hazırlandıktan sonra gerçekleşen rakamlarla bütçe rakamları karşılaştırılarak sapmalar tespit edilecek ve sapmaların nedenleri analiz edilecektir. Bütçenin başarılı mı başarısız mı olduğu tespit edilecektir. Burada 2026 yılı rakamları henüz gerçekleşmediği için sapma çalışmalarına yer verilmemiştir.   

02.03.2026

Kaynak: www.MuhasebeTR.com
(Bu makale kaynak göstermeden yayınlanamaz. Kaynak gösterilse dahi, makale aktif link verilerek yayınlanabilir. Kaynak göstermeden ve aktif link vermeden yayınlayanlar hakkında yasal işlem yapılacaktır.)

>> Duyurulardan haberdar olmak için E-Posta Listemize kayıt olun.

>> SGK Teşvikleri (150 Sayfa) Ücretsiz E-Kitap: hemen indir.

>> MuhasebeTR mobil uygulamasını Apple Store 'dan hemen indir.

>> MuhasebeTR mobil uygulamasını Google Play 'den hemen indir.

>> YILIN KAMPANYASI: Muhasebecilere Özel Web Sitesi 1.666 TL + KDV  Ayrıntılar için tıklayın.