Üner Yıldırım
Emekli Teftiş Kurulu Başkanı
Serbest Muhasebeci Mali Müşavir
Bağımsız Denetçi
Uzlaştırmacı
Bilirkişi
uner.yildirim58@gmail.com

İşletmelerde Tespit Edilen Suistimaller, Hileler ve Alınabilecek Tedbirlerden (İhbar Hatları)

ACFE'nin sertifikalı suistimal inceleme uzmanları 138 ülke ve bölgeden 1.921 gerçek mali suistimal vakasını analiz etti (ACFE) 2024 Raporu.

Buna göre dünya genelinde şirketlerin kaybettiği rakam 3.1 milyar doları aştı.

Sertifikalı suistimal inceleme uzmanları, 138 ülke ve bölgede yapmış oldukları araştırmada 1.921 gerçekleşen mali suistimal vakasını tespit ettiklerini ve tespit edilen etik dışı davranışların 2016 yılından bu yana önemli bir artış gösterdiğini ifade etti.

Araştırmada ayrıca kuruluşların her yıl gelirlerinin yüzde 5'ini mali suistimal nedeniyle kaybettiğini ortaya koydu.

Dünya genelinde kamu kurumlarında mali suistimal vakası başına kayıplar 150 bin doları buluyor.

Çalışmada, vakaların yüzde 47'si çalınan varlıkların kripto para birimine dönüştürülmesini içerirken,

Yüzde 33'ü kripto para biriminde rüşvet veya komisyon ödemeleri yapıldığı belirtildi.

Ülkeler bazında en çok mali suistimal vakaları incelediğinde ortalama;

• 101 vaka ile başı Hindistan çekiyor.
• Hindistan'ı 88 vaka ile Güney Afrika takip ederken,
• Nijerya 62 vaka,
• Birleşik Arap Emirlikleri 46 vaka,
• Çin 33 vaka,

İle mali suistimal konusunda ön sıralarda yer aldı.

Avrupa'da ise, ortalama 29 vaka ile Almanya liderliği elinde bulunduruyor.

MALİ SUİSTİMALLERİN YÜZDE 43'TEN FAZLASI ÇALIŞANLARIN BİLDİRİMLERİNDEN GELDİ

Araştırmadan çıkan sonuçlara göre tipik bir mali suistimal vakası, tespit edilmeden önce yaklaşık 12 ay sürüyor.

Mali suiistimal faillerinin cinsiyet dağılımına bakıldığında vakaların yüzde 74'ü erkekler, yüzde 25'i ise kadınlar tarafından gerçekleştirildi.

Faillerin yaş oranları dikkate alındığında yüzde 69’u; 31 ile 50 yaşları arasında yer aldı.

Faillerin yüzde 87'sinin geçmişte mali suiistimal ile ilgili suçlardan dolayı hiç suçlanmamış veya hüküm giymemiş olmaları ise raporda dikkat çeken diğer bir nokta olarak göze çarpıyor.

Mesleki mali suistimal yapanların üçte ikisi üniversite ve üzeri eğitim seviyesine sahip,

Şirketine en çok zarar verenler ise şirket sahipleri ve yönetici ortaklar oldu.

Tespit edilen mali suiistimallerin yüzde 43'ten fazlasının çalışanların yapmış olduğu bildirimlerden gelmesi ise,

Kurum içi şeffaflığın ve iç denetimin önemini bir kez daha gösterdi.

YÖNETİCİLERİN SUÇLARI ÇALIŞANLARIN YEDİ KATI

ACFE raporuna göre tüm dünyadaki hile ve suistimallerin yüzde 43, yani yarısına yakını ihbarlar üzerine ortaya çıkıyor.

Bu yöntem, buna en yakın diğer yöntemin üç katı. Bu ihbarların ise yüzde 52’si ise yine o işletmede çalışanlar tarafından yapılıyor.

Dünyada en yaygın görülen hile ve suistimaller yüzde 22 ile nakit olmayan varlıkların çalınması,

Yine yüzde 22 ile faturalandırma usulsüzlükleri.

Buna karşın, bu tip suçlarda maliyet nispeten düşük.

Asıl önemli kayıp çek ve ödeme tahrifatlarından kaynaklanıyor. Bu tip suçlar da yetkili kişiler tarafından işleniyor.

ACFE raporuna göre şirket sahipleri ve yöneticiler tarafından işlenen suçlar, çalışanlar tarafından işlenen suçların tam 7 katı büyüklüğünde kayba yol açıyor.

Bu suçlar en fazla diğer ortaklara, bankalara ve devlet kurumlarına karşı işleniyor.

Şirket sahipleri ve yöneticiler tarafından daha çok kamuya karşı işlenen bu suçları tespit etmek de cezalandırmak da çok daha zor.

Tüm hile ve suiistimaller, genel olarak şu üç kategoride toplanıyor:

1. Yolsuzluk,
2. Varlıkların kötüye kullanılması,
3. Mali tablo dolandırıcılığı.

Tüm dünyada, bütün suçlar açısından yapılan araştırmada bir hile ve suiistimalin yakalanma süreci 12 ayı buluyor.

Tabii yöneticiler işin içindeyse bu oran ciddi biçimde artıyor.

Yine tüm dünyada ortak olan bir diğer konu ise bütün ortaya çıkan vakaların sadece yüzde 57’si kolluk kuvvetlerine yansıyor.

Geri kalan vakalarda patronlar, yöneticiler, karar vericiler yüzde 50 oranında iç disiplin gereği konuyu kolluk kuvvetlerine taşımıyor.

Yine yüzde 34 oranıyla şirket itibarı buna gerekçe gösteriliyor.

Sektörel kırılımlara bakıldığında en çok kaybın sırasıyla,

1. Emlak ve gayrimenkul,
2. Toptan ticaret,
3. Ulaşım ve depolama,
4. İnşaat,
5. Kamu hizmetleri,

Sektörlerinde görülüyor.

İşletme Çalışanlarının Hile Yapma Olasılığı:

İşletmelerde kimlerin hile yapabileceğine ilişkin çeşitli sınıflandırmalar yapılmıştır.

1. Bazı çalışanlar her zaman dürüsttür,
2. Bazı çalışanlar (yukarıdaki gruptan daha az) her zaman dürüst değildir,
3. Birçok çalışan bazen dürüsttür,
4. Bazı çalışanlar çoğu zaman dürüsttür.

Yukarıdaki sınıflandırmadan elde edilebilecek istatistiki bilgilere göre,

Çalışanların % 5’i koşullar ne olursa olsun hile yapmaya kararlı durumdadırlar,

Çalışanların % 10’u koşullar ne olursa olsun hile yapma eğilimi içinde değildir,

Çalışanların % 85’i uygun ortam koşullarında hile yapma eğilimine girebilmektedir.

Yukarıdaki açıklamalara göre dikkate alınması gereken çalışanlar % 85’lik gruba giren kişilerdir.

Dolayısıyla hileye karşı alınan önlemlerde bu % 85’lik grup dikkate alınacaktır.

Araştırmacı Yazar Rudewicz’e göre de çalışanların büyük çoğunluğu dürüst ve güvenilirdir.

Rudewicz’e göre yukarıda sınıflandırma biraz farklılık göstermekte olup;

• Çalışanların % 10’u asla hile yapmaz,
• Çalışanların % 10’u her şartta hile yapar,
• Çalışanların % 80’i fırsat oluşması durumunda hile yapmaktadır.

İŞLETMELERDE YAPILAN HİLELERİN ÖNLENMESİNE YÖNELİK UYGULAMALAR

İşletmelerin sahip veya sahipleri ya da müdürleri, daha olaydan şüphe bile etmeye fırsat bulamadan söz konusu hile veya yolsuzluktan büyük miktarda kayba uğrayabilmektedirler.

Hilenin önlenmesi çalışmaları, her işletmenin önemle dikkate alması gereken bir konudur. Bu aşamada uygulamalar hile henüz ortaya çıkamadan oluşturulacağından olayda daha önemli bir rol oynamaktadır.

Hile gerçekleştirildikten sonra bu eylemin ortaya çıkartılması zor, zahmetli ve maliyetli olmaktadır.

Bu nedenle işletmeler hile eyleminin FIRSAT ayağını kontrol altına almak zorundadırlar.

İşletme çalışanların %85’i uygun işletme koşullarında gerekli fırsatlar oluştuğunda hile eylemi içerisine girebilmektedir.

İşletmeler bu fırsat ayağını çeşitli önlemler sayesinde kontrol altına alabilirlerse işletmelerde yapılma potansiyeli olan hilelerin %85’ini daha yapılmadan önleme fırsatını yakalayabileceklerdir.

İŞLETME İÇİNDE BİLGİ AKIŞINI SAĞLAYACAK DÜZENLEMELER

İHBAR HATLARI

Hileleri önlemek için kurulan ihbar hatları, şirketlere daha etkili denetim yapmaları için gerekli olan yollardan birisidir.

Söz konusu haberleşme araçları, şirket için daha fazla masraf ve bazen de rahatsızlık veren aramalar anlamına geliyorsa da, ihbar hatlarının sağladığı kolaylıklar, dezavantajlardan çok daha fazladır.

Bu faydalar arasında çalışanlarla daha iyi iletişim kurma imkânlarının yanı sıra daha güçlü hale getirilmiş bir iç denetim yapısı ve daha iyi kamusal ilişkiler yer almaktadır.

Bunlarla birlikte, hileleri önlemek için oluşturulan ihbar hatları sayı olarak daha baş edilebilir telefon görüşmesi anlamına gelmektedir.

Yani bu söz konusu ihbar hatları, daha az masraflı ve yasal olmakla beraber, hem içeriden hem dışarıdan yapılabilecek hileleri ortaya çıkarır ve caydırıcı kılar.

Hilelere yönelik ihbarlar için kurulan hatlar, çok etkili denetim mekanizmasıdır.

Özellikle merkeze gelen ihbarlar etkili bir şekilde değerlendirilirse, somut sonuçları olan araştırmalar yapılabilir.

İhbar Hatlarının Başarıya Ulaşması İçin Gerekli Şartlar:

1. Üst Yönetim Desteği

Şirketlerdeki hileyi önlemek öncelikle üst yönetimin desteğine bağlıdır.

Şirket yönetimi, bu uygulamayı hile ile baş etmede önemli bir araç olarak görmeli ve bu görüşü öteki çalışanlara da aşılamalıdır.

O bakımdan, bir şirket yöneticisinin de değindiği gibi, çalışanlar bu uygulamayı basit bir şey gibi değil, tam tersine, yapılan ihbarların esaslıca değerlendirilmesini sağlayan bir denetim mekanizması olarak görmelidir.

2. İhbar Hatlarının Reklamının Yapılması ve Tanıtımı:

Çoğu zaman, ihbar hatlarının tanıtımı üst düzey yönetimin bir temsilcisi tarafından yapılmaktadır. Başka bir teknik de şirket genel müdürünün ihbar hattını tanıtmaya yönelik yazdığı yazının, şirketin aralıklı sürelerle çıkan bültenlerinde yayınlanmasıdır.

İhbar hatları, aynı zamanda yeni çalışanlar için yapılan oryantasyon programlarında da tanıtılmaktadır.

Örneğin, şirketin bir tanesi, düzenlediği yıllık toplantılarda şirkette etiğe uygun davranmanın önemine dair konuşmalar yapmakta, ihbar numaraları şirketin telefon defterine de konulmakta ve böylece çalışanların uygulamaya aşina olmaları sağlanmaktadır.

3. Telesekreter:

Bütün şirket temsilcileri, 24 saat boyunca hizmet veren telesekreter kullanımını tavsiye etmektedir.

Çünkü bazı çalışanlar çalışma saatleri dışında çağrı merkezini arayabilmektedir. Bunların yanı sıra, arayan kişilerin kimliklerinin saklı tutulması da uygulamanın başarıya ulaşması bakımından önemlidir.

Şaşırtıcı bir şekilde, bu telefon hatlarının gereksiz yere kullanılmadığı görülmüştür. Hatta yapılan ihbarların çok azı asılsız bulunmuştur.

Uygulamanın başarıya ulaşması için gerekli bir diğer faktör de arayan çalışanların daha sonra tekrar aramalarının sağlanmaya çalışılmasıdır.

Çünkü ileriki bir aşamada fazladan bilgiye ihtiyaç duyulması halinde bunun tek mümkün yolu, ihbarda bulunan çalışanın çağrı merkezini yeniden aramasıdır.

Çalışanların çağrı merkezini tekrar araması, özellikle telesekreterlere bırakılan mesajlarda teşvik edilmektedir.

4. İhbarlarla İlgilenen Tecrübeli Elemanlar:

Şirketin bu personeli, iki sebepten dolayı önemlidir. Öncelikle tecrübeli elemanlar, tecrübeleri sayesinde gerçek ihbarları, asılsız olanlardan ayırt edebilirler.

Ayrıca böylesi elemanlar, ihbarda bulunan çalışanlardan, daha sonraki inceleme aşamasında gerekli olabilecek bilgileri almakta başarılıdır.

5. Değerlendirme ve İnceleme:

İhbarlar, genellikle ihbarı alan kişiler tarafından değerlendirilmektedir.

Eğer yeterince somut bilgi varsa, iddialar incelenmeye alınır.

İnceleme aşamasında, arayanların kimliklerinin açığa çıkmaması için gerekli özen gösterilir.

Bazı durumlarda, çalışan kişinin kimliğinin açığa çıkmaması için, incelemenin kasıtlı olarak ertelendiği bile görülür.

İncelemenin sonuçlandırılması sonucu hile yaptığı kanıtlanan çalışanlar, şirketten kovulmuştur.

Ayrıca, şirketler, yasal işlemlerinin yapılması için de yetkili mercilere gerekli bilgiyi sunmuştur.

6. İhbar Hatlarının Avantaj ve Dezavantajları:

İhbar hatlarının avantajları arasında aşağıdaki hususlar sayılabilir.

1. Hile ihbarları için kurulan hatlar, çalışanlar arasında iletişimi sağlar.
2. Hile ihbarları için kurulan hatlar, gereksiz aramalara neden olmamaktadır.

   Araştırmadaki en büyük şirket konumundaki Georgia-Pacifik şirketin de bile ayda en fazla 10-15 ihbar olduğu düşünüldüğünde, bu uygulamanın gereksiz aramalara çok fazla sebep olmadığı daha iyi anlaşılacaktır.

3. Hile ihbarları için kurulan hatlar, iç denetim mekanizmalarının daha sağlam hale getirilmesini sağlar.

   Yalnız, mevcut denetim mekanizmalarının zayıf olduğu birimlerde, bu mekanizmalarının gözden geçirilmesini sağlar. Aynı zamanda, yönetim, mevcut denetim mekanizmalarının tasarlandığı gibi işlememesi durumunda, eğitim alanında uygun yollar deneyebilir.

4. Hile ihbarları için kurulan hatlar, maliyet bakımından da düşüktür.

   Uygulama için öncelikli masraflar şunlardır:

   Reklam, aramaların değerlendirilmesi ve araştırılması için yapılan masraflar ve 800’lü hattın kurulması için yapılan masraflardır.

5. Hile ihbarları için kurulan hatlar, bir şirketin kamusal olarak da imajının düzeltilmesine katkıda bulunur.

   Uygulama sayesinde çalışanlar, şirketin etik konulara duyarlı olduğunu fark edecekler ve halk da şirketin bu uygulamayla iç denetimi sağlamaya verdiği önemi anlayacaktır.

6. Hile ihbarları için kurulan hatlar yüzünden hiçbir şirket, dava edilmemiştir.

   Çünkü yapılan ihbarlar, profesyonelce ve titiz bir şekilde değerlendirildiği takdirde, hiçbir sorun çıkmamaktadır.

DEZAVANTAJLARI İSE;

İhbarların araştırılması için yapılan masraflar söz konusudur.

Çünkü yapılan bütün araştırmalar, doğrudan doğruya bir hile vakasıyla sonuçlanmamaktadır.

Çok fazla olmasa da bazen gereksiz aramalar da yapılmaktadır.

Aynı zamanda arayanların kimliklerinin saklı kalması, daha sonra gerektiği takdirde bu kişilerle bağlantı kurulmasını engellemektedir.

Bu sorun, arayanların tekrar aramasının teşvikiyle çözümlenmeye çalışılmaktadır.

09.10.2026

Kaynak: www.MuhasebeTR.com
(Telif Uyarısı: Bu makalenin en fazla %20'si, kaynak gösterilip aktif link verilerek paylaşılabilir. Aksi takdirde yasal işlem başlatılacaktır.)

>> Duyurulardan haberdar olmak için E-Posta Listemize kayıt olun.

>> SGK Teşvikleri (150 Sayfa) Ücretsiz E-Kitap: hemen indir.

>> MuhasebeTR mobil uygulamasını Apple Store 'dan hemen indir.

>> MuhasebeTR mobil uygulamasını Google Play 'den hemen indir.

>> Muhasebecilere Özel Web Sitesi 1.250 TL  Ayrıntılar için tıklayın.