Recep Selimoğlu
Yeminli Mali Müşavir
Öğretim Görevlisi

Bilanço Esasına Tabi Şahıs İşletmelerinde Geçici Vergiler / Stopajlar 193 Hesapta İzlenemez! Muhasebe Uygulamasında 370 – 371 Hesaplar Çalıştırılamaz!

Muhasebenin temel kavramlarından,

2. Kişilik Kavramı:

Bu kavram; işletmenin sahip veya sahiplerinden, yöneticilerinden, personelinden ve diğer ilgililerden ayrı bir kişiliğe sahip olduğunu ve o işletmenin muhasebe işlemlerinin sadece bu kişilik adına yürütülmesi gerektiğini öngörür.

193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu’nda:

‘’Gerçek kişilerin gelirleri gelir vergisine tabidir. Gelir bir gerçek kişinin bir takvim yılı içinde elde ettiği kazanç ve iratların safi tutarıdır.’’(Md/1)

‘’Gelire giren kazanç ve iratlar şunlardır:

1.Ticari kazançlar

2.Zirai kazançlar

3.Ücretler

4.Serbest meslek kazançları

5.Gayrimenkul sermaye iratları

6.Menkul sermaye iratları

7.Diğer kazanç ve iratlar ‘’ (Md/2)

‘’Ticari kazanç sahipleri… kazançları üzerinden… geçici vergi öderler.

Bir önceki takvim yılında… tahakkuk ettirilerek tahsil edilen geçici vergi, yıllık beyanname üzerinden hesaplanan gelir vergisinden mahsup edilir. Mahsup edilemeyen tutar, mükellefin diğer vergi borçlarına mahsup edilir. Bu mahsuplara rağmen kalan geçici vergi tutarı, o yılın sonuna kadar yazılı olarak talep edilmesi halinde mükelleflere red ve iade edilir.’’ (Mük.Md/120)

Şahıs işletmelerinde, gelir vergisinin mükellefi işletme hukuki kişiliği değildir, mükellef, işletme sahibi gerçek kişinin kendisidir!

(Şahıs işletmelerinin, tüzel kişiliğe sahip kurumlardan farkı bu noktadadır, kurumlarda kurumlar vergisinin mükellefi kurumun kendisidir…)

Ticari kazancın elde edildiği şahıs işletmelerinde, geçici verginin mükellefi işletme değil, geliri elde eden ticari kazanç sahibi gerçek kişinin kendisidir.

Ödenen geçici vergi, bu gerçek kişinin, varsa beyana tabi olan diğer gelir unsurlarını da dikkate alarak vereceği yıllık gelir vergisi beyannamesi üzerinden hesaplanan kendi şahsi gelir vergisinden mahsup edilecek, mahsup sonrası kalan tutar yine kendisinin diğer vergi borçlarına mahsup edilecek, bu mahsuplara rağmen kalan geçici vergi tutarı ise yine, gelir vergisinin mükellefi olarak kendisine iade edilebilecektir…

Dolayısıyla şahıs işletmelerinde, işletme tarafından işletme sahibi gerçek kişi adına ödenen geçici verginin, işletme sahibine işletme tarafından yapılan nakit ödemeden farkı yoktur!

5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu Md-1/2:

‘’Kurum kazancı, gelir vergisinin konusuna giren gelir unsurlarından oluşur.’’

Tek Düzen Hesap Planı:

370- DÖNEM KARI VERGİ VE DİĞER YASAL YÜKÜMLÜLÜK KARŞILIKLARI

Dönem karı üzerinden hesaplanan kurumlar vergisi, diğer vergi ve kesintiler, fonlar ve benzeri diğer yükümlülükler için ayrılan karşılıkların izlendiği hesaptır.

İşleyişi :
Dönem kârı üzerinden hesaplanan kurumlar vergisi ve yasal yükümlülükler, dönem karı hesabının borcu karşılığında bu hesaba alacak kaydedilir. Vergi tahakkukunun kesinleşmesi durumunda borç kaydı suretiyle hesap kapatılır ve ilgili tutar “371- Dönem Karının Peşin Ödenen Vergi ve Diğer Yükümlülükleri” ile mahsup edilerek kalan tutar “360- Ödenecek Vergi ve Fonlar” hesabına aktarılır.

• 370 hesap, ‘’dönem kârı üzerinden hesaplanan KURUMLAR VERGİSİ ‘’  demektedir!

371- DÖNEM KARININ PEŞİN ÖDENEN VERGİ VE DİĞER YÜKÜMLÜLÜKLERİ (-)

Mevzuat gereğince peşin ödenen gelir ve kurumlar vergisi ile diğer yükümlülüklerin izlendiği hesaptır.

İşleyişi :
Dönem karı vergi ve diğer yasal yükümlülük karşılıklarından indirilmek üzere “193- Peşin Ödenen Vergiler ve Fonlar Hesabı”ndan yapılan aktarmalar bu hesabın borcuna, 193 no.lu hesabın alacağına kaydedilir. Tahakkuk eden tutarlar ve gelir vergisinden (!) mahsup edilen tutarlar ise bu hesaba alacak kaydedilir.

Bize göre :

371 hesapta yer alan ‘’gelir vergisinden’’ ifadesi, 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu hükümlerince gelir vergisine tabi kazançlar üzerinden hesaplanan gelir vergisi değil, gelir vergisinin konusuna giren gelir unsurlarından oluşan kurum kazancı üzerinden hesaplanan kurumlar vergisidir.

Burada ‘’Gelir’’ ifadesi, kurum kazancı olmalıdır!

Bilançoda yer alan 370 hesap bize neyi raporlar?

Bu  ‘’işletme kişiliğinin’’ bu dönem kazancıyla ilgili ödeyeceği vergi … TLdır.

Kurumlar vergisine tabi bir işletmede hesaplanacak/ödenecek kurumlar vergisi nettir.

Bu kurum, şu kadar kurumlar vergisi ödeyecektir. (370 hesap)

Dönem içinde şu kadarını ödemiş ve 193 hesaba kaydetmiştir.

Dönem sonunda 193 hesabı 371 hesaba aktarmıştır.

Bilanço esasına tabi şahıs işletmesinde, işletme sahibinin sözkonusu işletmeden elde ettiği ticari kazançla ilgili gelir vergisi ödeyip-ödemeyeceği net değildir!

Başka gelirlerini de ( gmsi, ücret, diğer kazanç ve iratlar…) beyan edebileceği yıllık gelir vergisi beyannamesinde, o yıla ilişkin belki de ödeyeceği gelir vergisi olmayacaktır…

Bu halde, gelir vergisi mükellefi gerçek kişinin şahsi işletmesinden elde ettiği ticari kazanç üzerinden gelir vergisi ödeyip-ödemeyeceği belli değilken, işletme kişiliği bünyesinde vergi karşılığı hesaplaması/muhasebe kaydı (370 hesap) çalıştırması, bu işletmenin bilançosunun (dolayısıyla işletme sahibi gerçek kişinin) okuyucularına yönelik gerçeği yansıtmayan bir raporlama olacaktır…!

ÇOK ÖNEMLİ HUSUSLAR:

Ayrılacak vergi karşılığı (691/370), işletme öz kaynaklarında negatif etki yaratacak,

bu durum, özellikle banka kredisi taleplerinde işletme aleyhine sonuçlar doğurabilecektir…

Ayrıca, finansman gider kısıtlaması (KVK/md-11) hükümleri uyarınca işletme aleyhine vergisel sonuçlara sebep olabilecektir…

• 370 hesap açıklamasında, ‘’dönem kârı üzerinden hesaplanan KURUMLAR VERGİSİ … için ayrılan ‘’  denilmiştir!

Bu hesap kurumlar vergisi mükellefi işletmeleri ilgilendirir.

Şahıs işletmeleri kurumlar vergisi mükellefi değildir.

Bilanço esasına tabi şahıs işletmelerinde 370 hesap KULLANILAMAZ!

370 hesabın olmadığı yerde, 371 hesap yer alamaz!

Tek Düzen Hesap Planı işleyişine göre, 371 hesap yoksa 193 hesabın gideceği yer (!) yok demektir!

SONUÇ OLARAK

Bilanço esasına tabi şahıs işletmelerinde muhasebe uygulamasında, ticari kazanç üzerinden işletme sahibi adına yapılan geçici vergi ödemelerinin/vergi stopajlarının, tek düzen hesap planında yer alan 193-Peşin ödenen vergi ve fonlar hesabında değil,  

131-Ortaklardan alacaklar hesabında izlenmesinin, muhasebenin temel kavramlarından ‘’Özün Önceliği’’ kavramının gereği olduğu açıktır.  

02.03.2026

Kaynak: www.MuhasebeTR.com
(Bu makale kaynak göstermeden yayınlanamaz. Kaynak gösterilse dahi, makale aktif link verilerek yayınlanabilir. Kaynak göstermeden ve aktif link vermeden yayınlayanlar hakkında yasal işlem yapılacaktır.)

>> Duyurulardan haberdar olmak için E-Posta Listemize kayıt olun.

>> SGK Teşvikleri (150 Sayfa) Ücretsiz E-Kitap: hemen indir.

>> MuhasebeTR mobil uygulamasını Apple Store 'dan hemen indir.

>> MuhasebeTR mobil uygulamasını Google Play 'den hemen indir.

>> YILIN KAMPANYASI: Muhasebecilere Özel Web Sitesi 1.666 TL + KDV  Ayrıntılar için tıklayın.