Koray Ateş
Vergi Uzmanı
korayates@muhasebetr.com

159 Verilen ve 340 Alınan Sipariş Avanslarında Sık Yapılan Hatalar

Değerli okurlar, avans hesapları mizanda en kolay unutulan hesaplardan biridir. Vergi incelemelerinde ise en çok soru çeken kalemler arasındadır. Yıllarca kapanmayan bir 340 bakiyesi hasılatın ertelendiği, kapanmayan bir 159 bakiyesi ise ilişkili kişilere örtülü finansman veya belgesiz alım şüphesi doğurur. Bu hafta konu ile ilgili en sık karşılaşılan hatalar ve doğru uygulama özetlenmiştir.

159 VERİLEN SİPARİŞ AVANSLARIYLA İLGİLİ SIKÇA YAPILAN HATALAR VE DOĞRUSU

FATURA GELDİĞİ HALDE AVANSIN KAPATILMAMASI

Satıcı faturası 153/770 – 320 kaydıyla alınıyor, ancak daha önce verilen avans 159’da açık kalıyor. Sonuçta aynı satıcı için 320’de borç (ters) bakiye, 159’da şişkin bir bakiye oluşuyor ve bilanço iki yerden yanlış görünüyor.

Doğrusu: Fatura kaydıyla birlikte 320 borç / 159 alacak mahsup kaydı yapılmalı; 159 satıcı bazında alt hesaplarla izlenmelidir.

İLİŞKİLİ KİŞİLERE “AVANS” ADIYLA PARA VERİLMESİ

Ortağa, grup şirketine veya yöneticiye avans olarak ödenen ve karşılığında mal/hizmet gelmeyen tutarlar, inceleme elemanlarınca borç para verme olarak değerlendirilir. Emsal faiz hesaplanmadıysa KVK md. 13 kapsamında transfer fiyatlandırması yoluyla örtülü kazanç dağıtımı ve faiz üzerinden KDV (KDVK md. 1/1) gündeme gelir.

Doğrusu: Gerçek bir sipariş yoksa tutar 131/132 hesaplarında izlenmeli, emsal faiz hesaplanıp faturalandırılmalıdır.

HESAP SINIFLANDIRMA HATALARI

Personel ve iş avansları (195/196), maddi duran varlık alımı için verilen avanslar (259) ve depozitolar (126/226) sıklıkla 159’a kaydediliyor. Dönem sonunda 320’de borç bakiye veren satıcılar ise 159’a sınıflandırılmıyor.

Doğrusu: Stok alımına ilişkin avanslar 159, duran varlık avansları 259’da izlenmeli; ters bakiyeler dönem sonunda doğru hesaba aktarılmalıdır.

BELGESİZ VEYA ELDEN ÖDENEN AVANSLAR

Sözleşme, sipariş formu ya da proforma olmadan, kasadan elden ödenen avanslar hem ispat sorunu yaratır hem de VUK mükerrer md. 257 ve 459 Sıra No.lu VUK Genel Tebliği’ndeki tutarı aşan ödemelerde banka/PTT zorunluluğuna aykırılık nedeniyle VUK md. 355 özel usulsüzlük cezasına yol açar.

AVANSIN DOĞRUDAN GİDER YAZILMASI

Mal veya hizmet alınmadan, fatura beklenmeden avansın 770/760’a kaydedilmesi dönemsellik ilkesine ve giderin belgeyle tevsiki kuralına (VUK md. 227) aykırıdır. İşi yapmayan ve avansı iade etmeyen satıcı için de doğrudan gider kaydı yapılamaz.

Doğrusu: Tahsil edilemeyen avans için dava veya icra takibi açılmışsa VUK md. 323 kapsamında şüpheli alacak karşılığı ayrılmalıdır.

340 ALINAN SİPARİŞ AVANSLARIYLA İLGİLİ SIKÇA YAPILAN HATALAR VE DOĞRUSU

AVANS FATURASI” DÜZENLENMESİ VE KDV

Avans tahsilatı tek başına KDV doğurmaz; vergiyi doğuran olay teslim veya hizmetin ifasıdır (KDVK md. 10/a). Ancak teslimden önce fatura düzenlenirse vergiyi doğuran olay fatura tarihinde gerçekleşir (KDVK md. 10/a, son cümle). Müşterinin talebiyle avans faturası kesip KDV’yi beyan etmemek ya da KDV’siz avans faturası düzenlemek sık görülen hatalardır.

Doğrusu: Avans için tahsilat makbuzu veya banka dekontu yeterlidir. Fatura kesiliyorsa KDV o dönemde beyan edilmelidir.

TESLİM YAPILDIĞI HALDE AVANSIN 340’TA BEKLETİLMESİ

Mal teslim edilmiş veya hizmet tamamlanmış, ancak fatura düzenlenmemişse hasılat ve KDV ertelenmiş olur. Fatura teslimden itibaren en geç 7 gün içinde düzenlenmeli; aksi halde hiç düzenlenmemiş sayılır (VUK md. 231/5) ve VUK md. 353 özel usulsüzlük cezası doğar.

Doğrusu: Dönem sonunda 340 bakiyesi müşteri bazında irsaliye, teslim tutanağı ve hakediş belgeleriyle karşılaştırılmalıdır.

AVANS DIŞINDAKİ PARALARIN 340’A KAYDEDİLMESİ

Ortaktan gelen fonlar veya borç para 340’a kaydedildiğinde, hesap yıllarca kapanmayan ve açıklanamayan bir bakiyeye dönüşür. Ortaklardan alınan tutarlar 331’de izlenmeli ve KVK md. 12 kapsamında örtülü sermaye yönünden değerlendirilmelidir. Sözleşme bozulup iade edilmeyen avanslar da 340’ta bırakılmamalı, gelir olarak kaydedilmelidir.

YILLARA YAYGIN İNŞAAT İŞLERİNDE 340/350 KARIŞIKLIĞI VE STOPAJ

Hakedişler 350, avanslar 340 hesabında izlenir. Yıllara yaygın inşaat ve onarım işlerinde avans olarak yapılan ödemeler de GVK md. 94/3 kapsamında stopaja tabidir. Avanslardan kesilen stopajın 193’te izlenmemesi veya iş bitiminde mahsup edilmemesi sık yapılan bir hatadır.

DÖVİZLİ AVANSLARIN DEĞERLEMESİ

Döviz cinsinden alınan/verilen avanslar mal veya hizmetle kapanacağından TMS 21 açısından parasal olmayan kalemlerdir. VUK uygulamasında değerleme konusu tartışmalıdır ve özelgelerde farklı yaklaşımlar bulunmaktadır.

Doğrusu: Şirket tutarlı bir politika belirlemeli, her dönem aynı yöntemi uygulamalı ve bunu dosyasında belgelemelidir.

DÖNEM SONU KONTROL LİSTESİ

159 ve 340’ı firma bazında alt hesaplarla izleyin; aynı firmanın 120/320 bakiyeleriyle karşılaştırın. 6 aydan uzun süredir hareketsiz bakiyeleri sözleşme ve teslim durumuna göre tek tek açıklayın. İlişkili kişilerle avans ilişkilerinde emsal faiz hesaplayın ve faturalandırın.

Aktif ve pasif avans bakiyelerini birbirinden mahsup etmeyin; bilançoda brüt gösterin.

Faydalı olması dileğiyle…

20.10.2026

Kaynak: www.MuhasebeTR.com
(Telif Uyarısı: Bu makalenin en fazla %20'si, kaynak gösterilip aktif link verilerek paylaşılabilir. Aksi takdirde yasal işlem başlatılacaktır.)

>> Duyurulardan haberdar olmak için E-Posta Listemize kayıt olun.

>> SGK Teşvikleri (150 Sayfa) Ücretsiz E-Kitap: hemen indir.

>> MuhasebeTR mobil uygulamasını Apple Store 'dan hemen indir.

>> MuhasebeTR mobil uygulamasını Google Play 'den hemen indir.

>> Muhasebecilere Özel Web Sitesi 1.250 TL  Ayrıntılar için tıklayın.