Hüseyin Ergut
Serbest Muhasebeci Mali Müşavir
Lisanslı SPK Uzmanı
smmm.hergut@gmail.com

Türkiye Takas ve Saklama Bankası A.Ş (TAKASBANK) Nedir? Görevleri ve Sermaye Piyasaları İle Risk Yönetimindeki Rolü Nedir? TAKASBANK’ın Bankadan Farkı

Takasbank Nedir?

Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) denetiminde kamu kuruluşu olarak çalışan ve işleyiş bakımından sermaye piyasalarının merkez bankası olarak tanımlanan Takasbank, Borsa İstanbul (BİST)’ üzerinden yapılan hisse senedi ve nakit alım-satım işlemlerinde saklama ve takas hizmet vermektedir. Menkul kıymetlerin güvenli bir şekilde saklanmasını ve el değiştirmesini kolaylaştırarak piyasanın şeffaf ve düzenli bir şekilde işleyişine katkıda bulunmaktadır. Takasbank, alıcı ve satıcı arasındaki menkul kıymet ve para transferlerini düzenleyerek işlemin karşı tarafı riskini minimize eder. Bu açıdan piyasanın likiditesinin ve verimliliğinin artmasına yardımcı olduğunu söyleyebiliriz. Takasbank, resmi adıyla İstanbul Takas ve Saklama Bankası A.Ş., en büyük ortağı Borsa İstanbul A.Ş. ye bağlı bir anonim şirketidir. Hiçbir banka veya yatırım kurumu, Takasbank’ın yüzde 5’inden fazlasına ortak olamamaktadır. Dolayısıyla doğrudan devlete ait değildir, kamu özel kuruluşudur.

Takasbank Kuruluşu

Resmi adı İstanbul Takas ve Saklama Bankası A.Ş. olan (Takasbank), sermaye piyasalarında gerçekleşen işlemlerin takas ve saklama faaliyetlerini yürütmek üzere 1988’yılında kurulmuştur. İlk kurulduğunda ismi İMKB Takas ve Saklama A.Ş. şeklinde idi. Bu dönemde kurum, İMKB’ye bağlı bir müdürlük pozisyonundaydı. Takasbank, 1988’yılından bu yana Türkiye Kalkınma Bankası ve İller Bankası gibi kalkınma ve yatırım bankası sıfatlarıyla faaliyetlerini sürdürüyor. Bir takas kurumunun en önemli rolü finansal işlemin takasını sağlamaktır. Menkul kıymet borçlusu ile nakit alacaklısının zamanında ve eksiksiz olarak yükümlülüklerini yerine getirmesine aracılık etmektir.

1995’yılında Sermaye Piyasaları Kurulu tarafından Ulusal Numaralandırma Kuruluşu olarak atanan Takasbank, aynı yıl Uluslararası Menkul Kıymet Hizmetleri Birliği (ISSA) ve Ulusal Numaralandırma Kuruluşları Birliği'ne (ANNA)’ya katılmıştır. Takasbank’ın hizmet çeşitliliği, 1996’yılında yatırım bankası lisansı alması ve para piyasalarında faaliyet göstermeye başlamasıyla genişlemiştir. Aynı dönemde nakit takas kredisi hizmetleri de sunmaya başlamış olup, 1997'de elektronik sistemlere geçiş yapan Takasbank, Euroclear Bank ile iş birliği yaparak Euro tahvil takası işlemlerine de başlamıştır.2013'te 6362’Sayılı Sermaye Piyasası Kanunu ile Türkiye'nin Merkezi Takas Kurumu olarak tescillenerek, İstanbul Takas ve Saklama Bankası A.Ş. unvanını almıştır. Borsa İstanbul’un Takasbank’taki ortaklığına benzer bir şekilde Takasbank’ın da ortaklık sahibi olduğu bazı kuruluşlar vardır. Bunlar arasında Merkezi Kayıt Kuruluşu A.Ş., Sermaye Piyasası Lisanslama Sicil ve Eğitim A.Ş., Ürün İhtisas Borsası, Sarajevo Menkul Kıymetler Borsası, Switfscrl gibi kuruluşlar sayılabilir.

Takasbank Görev ve Sorumlulukları Nelerdir?

-Borsada gerçekleştirilen işlemlerin takas sürecini yönetir, güvenli bir aracılık hizmeti sunar.

-Menkul kıymetlerin saklanması ve yönetilmesi hizmetlerini de sağlar, yatırımcıların varlıklarının güven içinde korunmasını temin eder.

-İşlemlerde karşı taraf riskini azaltmak amacıyla Merkezi Karşı Taraf olarak hizmet verir. MKT, her bir işlemde bankanın alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı pozisyonunda olması anlamına gelir, böylece işlem riski minimize edilir.

-Piyasa katılımcılarının maruz kaldığı riskleri azaltma amacıyla teminat, limit ve likidite yönetimi gibi mekanizmalardan yararlanır.

-Temerrüde düşen kaldıraçlı işlemlerin temerrüt borcu bankanın sorumluluğundadır.

-Banka, aynı zamanda yatırımcılara yönelik takas kredisi gibi çeşitli hizmetler sunarak onların piyasa işlemlerini daha kolay ve verimli bir şekilde gerçekleştirmelerine yardımcı olur.

-BİST’te alım-satımı gerçekleşen malların kaydının tutulmasını; şeffaf, denetime açık ve güvenilir bir şekilde işlenmesini sağlamak

-Menkul kıymet bazındaki işlemlere bir standart getirmek, hızlı ve sistemli bir işleyiş oluşturmak, yurt dışı işlemlerinde menkul kıymet numaralandırılmasının yapılmasını sağlamak

-Hisse senedi alım-satım işlemlerinde taraflar arasında saklama görevi görerek fiziki senetlerin ve kağıtların yerine sahiplik isimlerinin el değiştirmesini sağlamak.

Müşteri Bazında Saklama Nedir?

Müşteri Bazında Saklama Sistemi, hisse senedi yatırımcılarının, farklı aracı kurumlar nezdindeki hesaplarını Takasbank'ta birleştirip tek bir hesap üzerinden yönetebilmelerine olanak tanımaktadır. Bu sistem sayesinde Takasbank'taki hesaplar yatırımcıların isimleriyle takip edilebildiğinden daha önce anonim kod numaralarıyla yönetilen hesaplar kişiselleştirilmiştir. Dolayısıyla hisse senedi sahibi olan her müşterinin kimlik bilgilerinin Takasbank'a sunulması gerekir. Müşteri bazında saklama, yatırımcıların sahip oldukları varlıkların güvenliğini artırır ve varlıkların Takasbank'ta kayıtlı olduğunu garanti eder. Müşteri, bazında saklama, yatırımcıların haklarının korunmasını sağlar.

Takas Kredisi Nasıl Kullanılır?

Takas kredisi, Takasbank tarafından sunulan bir finansman imkanı olup piyasa katılımcılarının likidite ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla kullanılır. Takas kredisi, yatırımcıların işlem yaparken ihtiyaç duydukları fonları sağlar ve bu fonlar, genellikle kısa vadeli olarak verilmektedir. Takas, kredisi yatırımcıların piyasalarda daha esnek ve etkin bir şekilde işlem yapmalarını sağlar. Takas kredisi kullanmak isteyen yatırımcılar, Takasbank’a başvurarak kredi talebinde bulunabilirler. Takasbank, kredi taleplerini değerlendirir ve uygun koşullar oluştuğunda yatırımcıların işlem hacimlerini artırmalarını ve piyasalarda daha aktif rol almalarını sağlayan bir kredi vermektedir. Takas,kredisi piyasalarda likidite akışını kolaylaştırır ve işlemlerin sorunsuz bir şekilde tamamlanmasına katkıda bulunur.

Borsada Saklama Dağılımı

Borsada saklama dağılımı, bir diğer ifadeyle aracı kurum dağılımı, BİST üzerinden işlem gören hisse senetlerinin alım-satım işlemlerini gerçekleştiren aracı kurumların paylarını, yani alım-satım işlemlerini kimlerin yaptığı bilgisini içeriyor. Böylelikle sermaye piyasalarına hakim olabilmek ve yatırım stratejilerini belirlerken daha güvenli adımlar atabilmek mümkün oluyor. Saklama dağılımı verileri ile takas analizi, bir anlamda aynı görevi üstleniyor. Hisse senetleri üzerinde kimler tarafından işlem yapıldığının bilgileri, Merkezi Kayıt Kuruluşundan ediniliyor ve Takasbank tarafından yayınlanıyor. Kısaca menkul kıymet bazında hesap bakiyeleri olarak da tarif edilen saklama dağılımı, T+2 (iki gün) öncesi verileri sunar. Bu veriler gün içerisinde iki saatte bir güncellenmektedir.

Takasbank’ın Bankadan Farkı

Takasbank, adında banka kelimesini barındırsa da kamu tarafından belirlenen ve denetlenen görevleri yerine getirmekle yükümlü bir kurum olması nedeniyle alışıldık banka tanımından ayrılıyor. Diğer bankalardan farklı bir yapılanmaya sahip olan Takasbank türev araçlar, borçlanma araçları, yurt içi ve yurt dışı sermaye piyasası araçları, kıymetli madenler ve ilgili işlemlerde nakit ve menkul kıymet takasını gerçekleştirme noktasında devreye giriyor. 

Çalışanları da kamu görevlisi olarak tanımlanan Takasbank, kâr amacıyla ya da rekabet içerisinde değil; belirlenen görevler kapsamında kamu adına iş yapması nedeniyle de diğer bankalardan farklı işleyişe sahip. Sermaye piyasalarında işlem yapan tüm yatırımcılar için güvenli bir kapı olma görevi üstlenen Takasbank, menkul kıymet alım-satımlarında bir regülasyon oluşturmak, sermaye ile nakit akışı arasında köprü olmak ve güvenilir bir yapı sunmak gibi sorumluluklarla işliyor. Tüm bu özellikleri nedeniyle Takasbank’a sermaye piyasalarının merkez bankası denir.

Risk Yönetimi

Birden çok piyasada aynı anda çok taraflı risk netleştirmesi yapılmaktadır.

- Piyasa riski anlık olarak takip edilebilmektedir.

- Piyasa denetim otoritelerince izlenmesi daha kolay hale gelmektedir.

- Merkezi karşı taraf üyeleri (ülkemizde aracı kurum ve bankalar) kendi portföylerinin ve müşterilerinin risklerini belirli algoritmalar aracılığıyla gerçek zamanlı izleyebilmektedir. Bu algoritmalar hem takas kurumu hem üyeleri tarafından sistem testleriyle piyasaya uygun hale getirilebilmektedir.

- Piyasada bir nevi garantör konumundaki MKT ile güven ortamından kaynaklanan likidite artışına yol açar.

- Likidite artışına bağlı olarak piyasa katılımcı sayısı, işlem sayısı ve hacminde artış beklenir.

- Merkezi takas kurumunun risk yönetimi tek elden yürütmesi operasyonel maliyetleri azaltıcı niteliktedir.

Sonuç ve Değerlendirme

Finansal piyasalarda risk yönetimi kavramı, bankacılık sektörünün özellikle mevduat bankalarının uygulamaları ile ön plana çıkmaktadır. Bu kurumların karşı karşıya kaldığı riskleri ise genel bir bakış açısıyla, faiz, likidite, teknolojik ve operasyonel riskler, piyasa, kredi, döviz kuru, ülke iflas riskleri ile bilanço dışı risk olarak tanımlamak mümkündür. Ülkemizde başta Borsa İstanbul (BİST) olmak üzere, belirli borsalarda işlem gören tüm finansal enstrümanların takasını gerçekleştiren Takasbank, bu riskleri yönetim kurullarına bağlı denetim organlarıyla yönetmektedir. Karşı taraf kredi riski 2013’yılından bu yana Takasbank tarafından yönetimi yapılmaktadır. (BDDK) tarafından da karşı taraf kredi riski iki tarafa da yükümlülük getiren bir işlemin muhatabı olan karşı tarafın, bu işlemin nakit akışında yer alan son ödemeden önce temerrüde düşme riski olarak tanımlamaktadır. 2008’ küresel krizinden sonra gerçekleşen finansal kurum iflaslarının, ülkelerin merkezi karşı taraf (MKT) organizasyonu oluşturması adına neden daha hızlı adımlarla ilerlemesi gerekliliğini ortaya koymaktır. Merkezi karşı taraf  (MKT) statüsü piyasaları düzenlemek adına esasen ayrı bir hukuki statüdür. Bu nedenle Türkiye’de ve uluslararası düzeyde hangi kurallar çerçevesinde işlemlerin yürütüldüğü ortaya konmuştur.

Kaynakça:

-Borsa İstanbul (BİST)

-Sermaye Piyasaları Birliği

-Spk Çalışma Notlarım

-Takasbank'a, menkul kıymet mutabakat sistemi işleticisi ve ödeme sistemi işleticisi olarak faaliyet izinleri 19’ Haziran 2015 tarih, 29391 sayılı ve 29 ‘Haziran 2018’ tarih, 30463’ sayılı RG yayımlanmıştır.

-www.takasbank.com.tr

-İstanbul Takas ve Saklama Bankası A.Ş. Merkezi Takas Yönetmeliği. 18’ Temmuz 2013/RG.28711

-Merkezi Takas Kuruluşlarının Kuruluş ve Çalışma Esasları Hakkında Genel Yönetmelik 30/5/2013 tarih ve 28662 sayılı RG.

-İstanbul Takas ve Saklama Bankası A.Ş. Merkezi Karşı Taraf Yönetmeliği Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik 24/5/2022 31845 RG.- 30/7/2022 31908 RG.

28.01.2026

Kaynak: www.MuhasebeTR.com
(Bu makale kaynak göstermeden yayınlanamaz. Kaynak gösterilse dahi, makale aktif link verilerek yayınlanabilir. Kaynak göstermeden ve aktif link vermeden yayınlayanlar hakkında yasal işlem yapılacaktır.)

>> Duyurulardan haberdar olmak için E-Posta Listemize kayıt olun.

>> SGK Teşvikleri (150 Sayfa) Ücretsiz E-Kitap: hemen indir.

>> MuhasebeTR mobil uygulamasını Apple Store 'dan hemen indir.

>> MuhasebeTR mobil uygulamasını Google Play 'den hemen indir.

>> YILIN KAMPANYASI: Muhasebecilere Özel Web Sitesi 1.666 TL + KDV  Ayrıntılar için tıklayın.