Erol Çavuşoğlu
Türkiye ekonomisinin temel direklerinden biri olan tarım sektörü, milyonlarca çiftçinin emeğiyle ülkenin gıda güvencesini sağlamakta ve istihdama önemli katkılar sunmaktadır. Nitekim 2025 yılı itibarıyla sektör, bir önceki yıla göre %0,6 artışla 36,4 milyar doları aşan ihracat rakamına ulaşarak tüm zamanların en yüksek seviyesine imza atmış ve toplam ihracat içindeki payını %15,3'e yükseltmiştir. Bu stratejik sektörde faaliyet gösteren çiftçiler, tarım girişimcileri, onlara hizmet veren muhasebeciler ve geleceğin ziraat profesyonelleri için en kritik konulardan biri de şüphesiz zirai kazançların doğru bir şekilde anlaşılması ve vergilendirilmesidir.
Tarım ürünleri ticaretinde yaşanan fiyat dalgalanmaları, depolama sorunları ve finansmana erişim güçlükleri, 5300 sayılı Tarım Ürünleri Lisanslı Depoculuk Kanunu'nun çıkarılmasını zorunlu kılmıştır. Kanunun amacı; tarım ürünleri ticaretini kolaylaştırmak, ürünlerin sağlıklı koşullarda depolanmasını sağlamak, ürün sahiplerinin mallarının emniyetini ve kalitesini korumak, ürünlerin yetkili sınıflandırıcılar tarafından analiz edilerek sınıflandırılmasını temin etmek ve standartları belirlenmiş tarım ürünlerinin ticaretini geliştirmektir. 2019 yılında Türkiye Ürün İhtisas Borsası'nın (TÜRİB) kurulmasıyla birlikte elektronik ürün senetleri (ELÜS) merkezi bir platformda işlem görmeye başlamış, sistem önemli bir ivme kazanmıştır.
Lisanslı depoculuk sisteminin sağladığı avantajlar ve devlet teşvikleri sayesinde ELÜS işlem hacimleri her yıl katlanarak artmıştır. Ancak bu hızlı gelişim, beraberinde bazı uygulama sorunlarını da getirmiştir. Özellikle, ELÜS alım satımından elde edilen kazançların niteliğinin belirlenmesi (zirai kazanç mı, ticari kazanç mı, yoksa arızi kazanç mı olduğu), farklı statüdeki mükelleflerin bu işlemleri nasıl muhasebeleştireceği ve beyannamelerde hangi satırlarda göstereceği konularında tereddütler yaşanmaktadır.
Bu çalışmanın amacı, lisanslı depoculuk sisteminin özellikle kazanç unsurları bakımından bir sınıflandırma yaparak; tevkifat usulüne tabi çiftçiler, gerçek usulde işletme hesabı esasına tabi çiftçiler, bilanço usulüne tabi çiftçiler ve ticari kazanç mükellefleri açısından ELÜS işlemlerinin defter kayıtlarını ve beyan esaslarını örneklerle açıklamaktır.
Lisanslı depoculuk sisteminde ELÜS alım satımından elde edilen kazancın niteliği, işlemi yapan kişinin statüsüne ve faaliyetin kapsamına göre değişmektedir. Bu ayrımın doğru yapılması, hem muhasebe kayıtlarının doğru tutulması hem de vergisel yükümlülüklerin yerine getirilmesi açısından büyük önem taşımaktadır.
2.1. Zirai Kazanç Niteliğindeki ELÜS İşlemleri
GVK'nın 52. maddesinde zirai kazanç, "zirai faaliyetten doğan kazanç" olarak tanımlanmıştır. Zirai faaliyet ise arazide, deniz, göl ve nehirlerde; ekim, dikim, bakım, üretme, yetiştirme ve ıslah yollarıyla veya doğrudan doğruya tabiattan istifade etmek suretiyle bitki, orman, hayvan, balık ve bunların mahsullerinin üretimini, avlanmasını, avcılar ve yetiştiricileri tarafından muhafazasını, taşınmasını, satılmasını ifade eder.
Bu çerçevede, ürettiği ürünleri lisanslı depoya teslim ederek ELÜS alan ve bu ELÜS'leri satan çiftçilerin elde ettiği kazanç zirai kazançtır. Zirai kazancın tespitinde iki temel vergilendirme usulü uygulanır:
2.1.1. Tevkifat (Stopaj) Usulü
Gelir Vergisi Kanunu'nun 94. maddesi uyarınca, kanunda belirtilen işletme büyüklüğü ölçülerini aşmayan çiftçilerin zirai kazançları, hasılatları üzerinden yapılacak tevkifat (stopaj) suretiyle vergilendirilir.
Bu usulün temel özellikleri şunlardır:
-Çiftçi defter tutmaz.
-Çiftçi beyanname vermez.
-Vergi, ürünü satın alan mükellefler (tüccar, şirket, kooperatif vb.) tarafından, satış bedeli üzerinden kanuni oranlarda kesilir ve vergi dairesine yatırılır.
-Yapılan bu kesinti, çiftçi açısından nihai vergi niteliğindedir.
-GVK geçici 76. madde uyarınca, ELÜS elden çıkarılmasından doğan kazançlar 31.12.2028 tarihine kadar vergiden istisna edildiğinden, bu işlemler nedeniyle tevkifat da yapılmayacaktır.
2.1.2. Gerçek Usul
Gelir Vergisi Kanunu'nun 53. maddesine göre, kanunda belirtilen işletme büyüklüğü ölçülerini aşan, bir biçerdövere veya on yaşına kadar ikiden fazla traktöre sahip olan veya kendi isteğiyle bu usulü seçen çiftçiler gerçek usule tabidir. Gerçek usulde vergilendirilen çiftçiler, kazançlarını tespit etmek için iki yöntemden birini uygulayabilirler:
a)İşletme Hesabı Esası
GVK'nın 55. maddesinde düzenlenen işletme hesabı esasına göre zirai kazanç, hesap dönemi içinde elde edilen hasılat ile yapılan giderler arasındaki olumlu farktır.
Bu usulün temel özellikleri şunlardır: Çiftçi, "Çiftçi İşletme Defteri" tutar. Defterin sol tarafına (Gider Bölümü) işletme giderleri (tohum, gübre, mazot, işçilik, amortisman, kira vb.) yazılır. Defterin sağ tarafına (Hasılat Bölümü) elde edilen gelirler (ürün satışları, ELÜS satışları, desteklemeler vb.) yazılır. Dönem sonunda hasılat toplamından giderler toplamı düşülerek zirai kazanç bulunur ve yıllık gelir vergisi beyannamesi ile beyan edilir.
b) Bilanço Esası
GVK'nın 56-58. maddelerinde düzenlenen bilanço esasına göre zirai kazanç, dönem sonu ve dönem başı öz sermaye karşılaştırması yoluyla tespit edilir.
Bu usulün temel özellikleri şunlardır: Çiftçi, ticari işletmeler gibi bilanço esasına göre defter tutar (yevmiye defteri, defteri kebir, envanter defteri). Tek düzen muhasebe sistemine göre kayıt yapılır. Aktif-pasif yapısı izlenir, amortisman ayrılır, karşılık ayrılır. Dönem sonu ve başı öz sermaye karşılaştırması yoluyla kazanç tespiti yapılır ve yıllık gelir vergisi beyannamesi ile beyan edilir.
2.2. Ticari Kazanç Niteliğindeki ELÜS İşlemleri
GVK'nın 37. maddesine göre, her türlü ticari ve sınai faaliyetten doğan kazançlar ticari kazançtır. Ticari kazançta esas olan, faaliyetin devamlılık arz etmesi ve bir organizasyona dayanmasıdır.
Bu kapsamda, tahıl ticareti, hububat alım satımı gibi ticari faaliyette bulunan tacirlerin, ticari işletmelerine dahil olmak üzere ELÜS alım satımı yapmaları halinde elde ettikleri kazanç ticari kazançtır. Ticari kazanç mükellefleri, bilanço esasına veya işletme hesabı esasına göre defter tutarlar ve kazançlarını bu usullere göre tespit ederler.
Ticari kazanç mükellefleri de GVK geçici 76. madde kapsamında ELÜS elden çıkarılmasından doğan kazanç istisnasından yararlanırlar. Ancak bu istisna, kazancın ticari kazanç niteliğini değiştirmez; sadece vergilendirilmesini erteleyen/önleyen bir istisna hükmüdür.
2.3. Arızi Kazanç Niteliğindeki ELÜS İşlemleri
GVK'nın 82. maddesinde arızi kazançlar düzenlenmiştir. Buna göre, ticari organizasyon ve devamlılık arz etmeyen, bir defaya mahsus gerçekleştirilen alım satım işlemlerinden elde edilen kazançlar arızi ticari kazanç sayılır.
Bu çerçevede, ticari veya zirai faaliyeti bulunmayan gerçek kişilerin (örneğin, memur, ev hanımı, emekli) TÜRİB'de ELÜS alım satımı yapmaları halinde elde ettikleri kazanç arızi ticari kazançtır. Bu kişiler, mükellefiyet tesis ettirmezler ve elde ettikleri kazanç için yıllık beyanname vermezler, çünkü ELÜS kazançları istisna kapsamındadır.
Ancak bu kişilerin, ELÜS alım satım işlemlerini mutat ve devamlı olarak yapmaları, bir organizasyon dahilinde sürekli surette bu işle uğraşmaları halinde, faaliyet ticari faaliyet niteliği kazanır ve mükellefiyet tesis ettirmeleri gerekir.
2.4. Kazanç Türlerinin Karşılaştırmalı Tablosu
|
Mükellef / Statü |
İşlemin Niteliği |
Kazanç Türü |
Vergilendirme Usulü |
Tutulacak Defter |
Beyan Yükümlülüğü |
|
Stopaj usulüne tabi çiftçi |
Kendi ürettiği ürünün ELÜS yoluyla satışı |
Zirai Kazanç |
Tevkifat (stopaj) – istisna nedeniyle stopaj yok |
Defter tutma yükümlülüğü yok |
Beyanname vermez (tevkifat nihai) |
|
Gerçek usulde vergilendirilen çiftçi (işletme hesabı) |
Kendi ürettiği ürünün ELÜS yoluyla satışı |
Zirai Kazanç |
Gerçek usul – işletme hesabı |
Çiftçi işletme defteri |
Yıllık GV beyannamesi (istisna uygulanır) |
|
Gerçek usulde vergilendirilen çiftçi (bilanço) |
Kendi ürettiği ürünün ELÜS yoluyla satışı |
Zirai Kazanç |
Gerçek usul – bilanço |
Yevmiye defteri ve diğerleri |
Yıllık GV beyannamesi (istisna uygulanır) |
|
Ticari işletme (tacir) |
Ticari amaçlı ELÜS alım-satımı |
Ticari Kazanç |
Gerçek usul (bilanço/işletme) |
Ticari defterler (türüne göre) |
Yıllık GV/KV beyannamesi (istisna uygulanır) |
|
Ticari faaliyeti olmayan gerçek kişi |
Arızi nitelikte ELÜS alım-satımı |
Arızi Ticari Kazanç |
İstisna (vergilendirilmez) |
Defter yükümlülüğü yok |
Beyan yok (istisna kapsamında) |
Bu bölümde, farklı statüdeki mükelleflerin ELÜS alım satım işlemlerini nasıl muhasebeleştireceği örneklerle açıklanacaktır. Örneklerde kullanılan tutarlar, 452 Sıra Nolu VUK Genel Tebliği uyarınca ELÜS işlemlerinde fatura düzenlenmeyeceği, bunun yerine Elektronik Kayıt Kuruluşu (EKK) tarafından düzenlenen "ELÜS Alım Satım Belgesi"nin tevsik edici belge olarak kullanılacağı dikkate alınarak oluşturulmuştur.
3.1. Genel Açıklamalar ve Hesap Planı
Elektronik Ürün Senedi (ELÜS), sahibine fiziki ürün üzerinde mülkiyet hakkı sağlayan kıymetli bir evrak niteliğindedir. Bu nedenle ELÜS'lerin muhasebeleştirilmesinde, senedin hangi amaçla ve hangi statüdeki mükellef tarafından edinildiği büyük önem taşır. Tekdüzen Hesap Planı'nda ELÜS'ler için özel olarak tanımlanmış bir hesap bulunmamakla birlikte, işlemin özüne göre aşağıdaki hesapların kullanılması mümkündür:
|
Mükellefin Statüsü ve İşlemin Niteliği |
Kullanılması Gereken Hesap |
Açıklama |
|
Üretici Çiftçi (Kendi Ürünü) |
157 Diğer Stoklar (alt hesap: Lisanslı Depodaki Ürünler) |
Üretilen mamulün lisanslı depoya teslimi, stoğun sadece yer değiştirmesidir. Bu nedenle 152 Mamuller'den çıkış yapılarak 157'de izlenir. |
|
Ticari İşletme (Tüccar, Aracı) |
118 Diğer Menkul Kıymetler |
ELÜS, ticari amaçla (al-sat) veya kısa vadeli yatırım aracı olarak edinilmişse, menkul kıymet niteliği ağır basar ve bu hesapta izlenir. |
|
Sanayici / İmalatçı (Un Fabrikası vb.) |
150 İlk Madde ve Malzeme |
ELÜS, üretimde kullanılmak üzere hammadde olarak alınmışsa, doğrudan stok hesabında izlenmesi gerekir. |
Kendi ürettiği tarım ürününü lisanslı depoya teslim eden ve karşılığında ELÜS alan çiftçiler açısından, ELÜS’ler fiziki ürünün yerini tutan bir belge niteliğinde olduğundan stok unsuru olarak değerlendirilmelidir. Bu durumda, bilanço esasına göre defter tutan mükelleflerce ELÜS’lerin; mamul niteliğine göre 152 Mamuller Hesabı veya lisanslı depoda muhafaza edilen ürünlerin izlenmesi amacıyla açılacak 157 Diğer Stoklar (Lisanslı Depodaki Ürünler – ELÜS) benzeri yardımcı hesaplarda izlenmesi, muhasebenin özüne daha uygun olacaktır.
Buna karşılık, tarımsal üretim faaliyeti bulunmayan ve ELÜS alım satımını fiyat hareketlerinden kazanç sağlamak amacıyla yapan mükellefler bakımından ELÜS’ler, menkul kıymet benzeri bir finansal varlık niteliği taşımaktadır. Bu tür işlemlerde ELÜS’lerin 118 Diğer Menkul Kıymetler Hesabı veya işletmenin muhasebe politikası çerçevesinde bu amaçla oluşturulacak yardımcı hesaplarda izlenmesi mümkündür.
İmalatçı veya sanayici işletmelerin, ileride üretim sürecinde kullanmak üzere ELÜS edinmeleri halinde ise, bu senetler hammaddeyi temsil ettiğinden 150 İlk Madde ve Malzeme Hesabı kapsamında muhasebeleştirilmelidir.
3.2. Tevkifat Usulüne Tabi Çiftçi Örneği
Çiftçi (A), ÇKS'ye kayıtlı bir üreticidir. İşletme büyüklüğü ölçülerinin altında olduğu için tevkifat usulüne tabidir. 01.09.2024 tarihinde ürettiği 20.000 kg buğdayı lisanslı depoya teslim etmiş, karşılığında ELÜS almıştır. 15.10.2024 tarihinde bu ELÜS'leri TÜRİB'de 180.000 TL'ye satmıştır.
Tevkifat usulüne tabi çiftçi defter tutma ve beyanname verme yükümlülüğü bulunmamaktadır. GVK geçici 76. madde kapsamında ELÜS satış kazancı istisna olduğu için, ürünü satın alan kişi/kurum tarafından tevkifat (stopaj) da yapılmaz. Çiftçi (A), satış bedeli olan 180.000 TL'yi tahsil eder ve bu işlemle ilgili herhangi bir vergisel yükümlülüğü bulunmaz. İşlem, sadece ELÜS Alım Satım Belgesi ile tevsik edilir.
3.3. Gerçek Usulde İşletme Hesabı Esasına Tabi Çiftçi Örneği (Çiftçi İşletme Defteri)
Çiftçi (B), işletme büyüklüğü ölçülerini aştığı için gerçek usule tabidir ve kazancını işletme hesabı esasına göre tespit etmektedir. 01.09.2024 tarihinde ürettiği 20.000 kg buğdayı lisanslı depoya teslim etmiş, karşılığında ELÜS almıştır. Ürünün yetiştirilmesi sırasında yaptığı giderler (tohum, gübre, mazot, işçilik) toplamı 140.000 TL'dir. 15.10.2024 tarihinde bu ELÜS'leri TÜRİB'de 180.000 TL'ye satmıştır.
Çiftçi (B), Çiftçi İşletme Defteri tutmaktadır. Yıl içinde yapılan 140.000 TL'lik giderler, defterin gider bölümüne tarih sırasıyla, belge numaralarıyla birlikte kaydedilir.
|
Tarih |
Belge No |
Giderin Cinsi |
Tutar (TL) |
|
... |
... |
Tohum Bedeli |
40.000,00 |
|
... |
... |
Gübre Bedeli |
35.000,00 |
|
... |
... |
Mazot Bedeli |
45.000,00 |
|
... |
... |
Geçici İşçilik |
20.000,00 |
|
|
|
Giderler Toplamı |
140.000,00 |
Hasılat Kaydı (15.10.2024): ELÜS satışından elde edilen 180.000 TL hasılat, defterin hasılat bölümüne kaydedilir.
|
Tarih |
Cinsi |
Miktar (KG) |
Tutar (TL) |
|
15.10.2024 |
TÜRİB'de ELÜS Satışı (Buğday) |
20.000,00 |
180.000,00 |
Yıl Sonu İşlemi ve Beyan: Çiftçi (B), yıl sonunda defterin gider bölümünü toplar (140.000 TL). Hasılat bölümünü toplar (180.000 TL).
Zirai Kazanç = Hasılat - Giderler = 180.000 - 140.000 = 40.000 TL olarak hesaplanır.
Bu kazanç, yıllık gelir vergisi beyannamesinin "Zirai Kazanç" satırına yazılır. Beyannamenin "İstisna Edilen Kazançlara İlişkin Bildirim" tablosunda, "5300 sayılı Tarım Ürünleri Lisanslı Depoculuk Kanunu Kapsamında Düzenlenen Ürün Senetlerinin Elden Çıkarılmasından Doğan Kazanç İstisnası (GVK Geçici Md. 76)" satırına 40.000 TL yazılır. Bu işlem sonucunda, 40.000 TL'lik kazanç matrahtan indirilir ve vergi matrahı sıfırlanır (veya istisna uygulanmış olur).
3.4. Gerçek Usulde Bilanço Esasına Tabi Çiftçi Örneği
Çiftçi (C), gerçek usule tabi olup bilanço esasına göre defter tutmaktadır. 01.10.2024 tarihinde ürettiği 30.000 kg buğday üretmiştir. Buğdayın üretimi için; gübre ve tohum alımı 710 Direkt İlk Madde ve Malzeme Giderleri hesabına, işçilik ücretleri 720 Direkt İşçilik Giderleri hesabına, mazot ve elektrik, su, telefon, internet gibi genel üretim giderleri ise 730 Genel Üretim Giderleri hesabına borç yazılır. Üretim sürecinde oluşan maliyetler, dönem içinde 710 Direkt İlk Madde ve Malzeme Giderleri, 720 Direkt İşçilik Giderleri ve 730 Genel Üretim Giderleri hesaplarında toplanır. Üretimin tamamlanmasıyla birlikte, bu hesaplarda biriken toplam maliyet, 711, 721 ve 731 no.lu yansıtma hesapları aracılığıyla 152 Mamuller Hesabına aktarılır. Bu işlemde 152 Mamuller borçlandırılırken; ilgili yansıtma hesapları alacaklandırılır. Daha sonra yansıtma hesapları, gider hesapları ile karşılıklı kapatılarak mahsup edilir. Örneğin, üretim maliyetinin 200.000,00 TL olduğu varsayıldığında, buğday üretiminin tamamlanması ve mamuller hesabına aktarılması aşağıdaki şekilde muhasebeleştirilir.
|
Açıklama |
Borç |
Alacak |
|
152 Mamuller Hesabı |
200.000,00 |
|
|
711 Direkt İlk Madde ve Malzeme Giderleri Yansıtma Hesabı |
|
40.000,00 |
|
721 Direkt İşçilik Giderleri Yansıtma Hesabı |
|
30.000,00 |
|
731 Genel Üretim Giderleri Yansıtma Hesabı |
|
60.000,00 |
|
Üretim maliyetlerinin mamullere aktarılması |
||
(Not: Yansıtma hesaplarının kapatılması için ayrıca 711 borç 710 alacak, 721 borç 720 alacak, 731 borç 730 alacak şeklinde mahsup kaydı yapılır.)
Mamul fiziken depoya verilir, karşılığında elektronik ürün senedi (ELÜS) alınır. Satış gerçekleşmediği için stokun sadece yeri değişir. Bu işlemde 152 Mamuller hesabından çıkış yapılarak, 157-Diğer Stoklar(Lisanslı Depodaki Ürünler )hesabına aktarım yapılır. Ürettiğimiz buğdayı depolamak ve uygun fiyatta satmak için ELÜS aldığımızda, bu bizim için fiziki stoğumuzun yerini tutan bir belgedir. Bu nedenle stok hesaplarında izlenmesi gerekir. Üretilen mamül lisanslı depoya teslim edilerek karşılığında ELÜS alınmıştır:
|
Açıklama |
Borç |
Alacak |
|
157 Diğer Stoklar Hesabı Lisanlı Depodaki Ürünler (ELÜS) |
200.000,00 |
|
|
152 Mamuller Hesabı |
|
200.000,00 |
|
Üreticinin Buğdayı lisanslı depoya tevdii ve ELÜS alınması |
||
20.10.2024 tarihinde ELÜS'leri TÜRİB'de 250.000 TL'ye satılmıştır. Satış hasılatı kaydedilir ve satışların maliyetine aktarılır:
|
Tarih |
Açıklama |
Borç |
Alacak |
|
|
102 Bankalar |
300.000,00 |
|
|
|
600 Yurtiçi Satışlar |
|
300.000,00 |
|
ELÜS satışı (hasılat kaydı) |
|||
|
Tarih |
Açıklama |
Borç |
Alacak |
|
|
620 Satılan Mamuller Maliyeti |
200.000,00 |
|
|
|
157 Lisanslı Depodaki Ürünler (ELÜS) |
|
200.000,00 |
|
Satılan ELÜS maliyetinin kaydı |
|||
Bilanço hesabı esasına göre defter tutan başka bir mükellefin söz konusu buğdayı üretmediğini, sadece fiyat hareketlerinden kazanç sağlamak (kısa vadeli yatırım) amacıyla ELÜS alım satımı yaptığını varsayalım: Bu durumda 118 Diğer Menkul Kıymetler hesabı kullanılır.
|
118 Diğer Menkul Kıymetler Hesabı |
300.000,00 |
|
|
102 Bankalar Hesabı |
|
300.000,00 |
|
Kısa Vadeli Kazanç Sağlamak İçin TÜRİB’den ELÜS alınması |
||
|
|
||
|
102 Bankalar |
400.000,00 |
|
|
118 Diğer Menkul Kıymetler Hesabı |
|
400.000,00 |
|
64. Diğer Faaliyetlerden Olağan Gelir ve Karlar Hesabı |
|
|
|
TÜRİB'de ELÜS satışı |
||
Bilanço hesabı esasına göre defter tutan örneğin ekmeklik buğday unu imalatı yapan bir imalatçı/sanayici kapsamındaki bir un fabrikasının ileride üretimde kullanmak için ELÜS alımı yaptığını varsayalım. Bu alım işlemi hammadde stoğu olarak kabul edilir ve 150 İlk Madde ve Malzeme hesabında izlenir.
|
|
Borç |
Alacak |
|
150 İlk Madde ve Malzeme Hesabı |
300.000,00 |
|
|
102 Bankalar Hesabı |
|
300.000,00 |
|
İmalatçının üretimde kullanmak için ELÜS alması |
||
GVK Geçici 76. madde kapsamındaki istisna uygulamasında, mükellefler yıllık beyannamelerinde aşağıdaki işlemleri yapacaklardır:
4.1. Gelir Vergisi Beyannamesi
Tevkifat usulüne tabi çiftçiler: Beyanname vermezler.
Gerçek usulde işletme hesabı esasına tabi çiftçiler: Çiftçi işletme defterinde hesapladıkları zirai kazancı, yıllık gelir vergisi beyannamesinin "Zirai Kazanç" bölümüne yazarlar. Beyannamenin "İstisna Edilen Kazançlara İlişkin Bildirim" tablosunda, ilgili satırda (5300 sayılı Kanun kapsamındaki istisna) ELÜS'ten elde edilen kazanç tutarını gösterirler.
Gerçek usulde bilanço esasına tabi çiftçiler: Bilançoda tespit ettikleri zirai kazancı (örneğin 64. hesap bakiyesi) aynı şekilde beyan eder ve istisna uygularlar.
Ticari kazanç sahipleri: Yıllık gelir vergisi beyannamesinin "Ticari Kazanç" bölümünde, elde edilen ticari kazancı yazarlar ve aynı istisna satırında ELÜS kazancını indirim konusu yaparlar.
4.2. Kurumlar Vergisi Beyannamesi
Kurumlar vergisi beyannamesinin "Kurum Kazancı" satırında, ticari bilanço karı yazılır. "Zarar Olsa Dahi İndirilecek İstisna ve İndirimler" tablosunda, "5300 sayılı Kanun Kapsamında Düzenlenen Ürün Senetlerinin Elden Çıkarılmasından Doğan Kazanç İstisnası" satırına ELÜS'ten elde edilen kazanç yazılır. Kurumlar vergisi matrahı, ticari bilanço karından bu istisna tutarı düşülerek bulunur.
4.3.Geçici Vergi Beyannamesi
Basit usulde vergilendirilenler hariç ticari kazanç sahipleri, serbest meslek erbabı ve kurumlar vergisi mükellefleri geçici vergi ödemek zorundadırlar. Lakin; zirai kazanç sahipleri ile ücret, menkul ve gayrimenkul sermaye iradı, diğer kazanç ve irat elde eden gelir vergisi mükelleflerinin geçici vergi ödeme yükümlülüğü bulunmamaktadır. Bu çerçevede, kurumlar vergisi mükellefleri ve ticari kazanç sahipleri, geçici vergi beyannamesinde ticari bilanço kârını esas almakta; bu kâr içinde yer alan ELÜS kazançlarını, GVK Geçici 76. madde kapsamında istisna olarak matrahtan indirebilmektedir.
4.3. Muhtasar Beyanname ve KDV Beyannameleri
ELÜS işlemlerinden elde edilen kazançlar GVK Geçici 76. madde uyarınca vergiden istisna olduğundan, bu kazançlar üzerinden GVK 94. madde kapsamında tevkifat yapılmaz. Dolayısıyla, muhtasar beyanname ile bildirilecek bir husus bulunmamaktadır.
ELÜS’lerin Türkiye Ürün İhtisas Borsası bünyesinde alım satımı, 3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu’nun 13/ğ ve 17/4-t maddeleri uyarınca katma değer vergisinden istisnadır. Bu kapsamda, ELÜS’lerin el değiştirmesi sırasında KDV hesaplanmaz. Buna karşılık, ELÜS’e konu tarım ürününün lisanslı depodan fiziken çekilmesi, ELÜS devrinden bağımsız olarak ayrı bir mal teslimi niteliği taşımaktadır. Bu aşamada, lisanslı depo işleticisi tarafından KDV Kanunu’nun 9. maddesi uyarınca sorumlu sıfatıyla KDV hesaplanmakta ve hesaplanan vergi 2 No.lu KDV beyannamesi ile beyan edilmektedir.
Lisanslı depoculuk sistemi, tarım ürünleri ticaretinde bir altyapı oluşturarak üreticiden tüketiciye kadar tüm paydaşlara önemli avantajlar sağlamaktadır. Devlet tarafından sağlanan vergisel teşvikler ve mali destekler sayesinde elektronik ürün senedi (ELÜS) işlem hacimleri her yıl katlanarak artmakta, sistem giderek daha fazla yatırımcının ilgisini çekmektedir. Ancak sistemin sunduğu avantajlardan tam olarak yararlanabilmek ve vergisel risklerden kaçınmak için mükelleflerin kendi statülerini doğru tespit etmeleri ve buna uygun muhasebe kayıt düzenini kurmaları büyük önem taşımaktadır.
Uygulamada yaşanabilecek tereddütlerin giderilmesi ve sistemin daha sağlıklı işlemesi için Gelir İdaresi Başkanlığı tarafından konuya ilişkin kapsamlı bir rehber veya sirküler yayımlanması faydalı olacaktır. Lisanslı depoculuk sisteminin, 31.12.2028 tarihine kadar uzatılan vergi istisnaları ve artarak devam eden mali desteklerle birlikte, önümüzdeki yıllarda tarım ürünleri ticaretinde daha da önemli bir rol oynayacağı değerlendirilmektedir.
KAYNAKÇA
-193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu ve İkincil Düzenlemeleri
-213 sayılı Vergi Usul Kanunu ve İkincil Düzenlemeleri
-3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu ve İkincil Düzenlemeleri
-5300 sayılı Tarım Ürünleri Lisanslı Depoculuk Kanunu ve İkincil Düzenlemeleri
-5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu ve İkincil Düzenlemeleri
-2012/3305 sayılı Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Karar (19.06.2012 tarih, 28328 sayılı RG)
-Denizli Vergi Dairesi Başkanlığı Gelir Kanunları Grup Müdürlüğünün 09/07/2019 tarih ve 95133703-105-E.50183 sayılı özelgesi
-Poyraz Can, S. ve Kısacık, H. (2024). "TÜRİB Çatısı Altında ELÜS'lerin Düzenlenmesi: Vergisel ve Mali Teşvikler, Muhasebe Uygulamaları". Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 35, 383-407.
-Doğan, Z. ve Özulucan, A. (2023). "Lisanslı Depoculuk Sistemi ve Elektronik Ürün Senetleri ile İlgili Sağlanan Vergi ve Diğer Mali Destekler". Vergi Raporu, 281, 42-56.
-Kanlı, S. ve Dumurcaklı, E. (2018). "Tarım Ürünleri Lisanslı Depoculuk Sistemi ve Bu Sisteme İlişkin Vergi Kanunlarında Yer Alan Düzenlemeler". Vergi Dünyası Dergisi, 438, 146-155.
23.02.2026
Kaynak: www.MuhasebeTR.com
(Bu makale kaynak göstermeden yayınlanamaz. Kaynak gösterilse dahi, makale aktif link verilerek yayınlanabilir. Kaynak göstermeden ve aktif link vermeden yayınlayanlar hakkında yasal işlem yapılacaktır.)
>> Duyurulardan haberdar olmak için E-Posta Listemize kayıt olun.
>> SGK Teşvikleri (150 Sayfa) Ücretsiz E-Kitap: hemen indir.
>> MuhasebeTR mobil uygulamasını Apple Store 'dan hemen indir.
>> MuhasebeTR mobil uygulamasını Google Play 'den hemen indir.
>> YILIN KAMPANYASI: Muhasebecilere Özel Web Sitesi 1.666 TL + KDV Ayrıntılar için tıklayın.