Abdullah Günal
Sosyal Güvenlik Denetmeni
agunal011@gmail.com

Dijital Göçebelik ve Sınır Ötesi Uzaktan Çalışmada Sosyal Güvenlik Hukuku: Uygulamalı Mevzuat Rehberi

ÖZET

Bilgi ve iletişim teknolojilerindeki gelişim, iş görme edimini fiziksel işyerlerinden bağımsızlaştırarak "Dijital Göçebelik" ve "Sınır Ötesi Uzaktan Çalışma" kavramlarını iş hayatının merkezine taşımıştır. Bu çalışma; 2024 yılında yürürlüğe giren yeni vize düzenlemeleri, 5510 sayılı Kanun kapsamındaki sigortalılık statüleri, 193 sayılı GVK çerçevesindeki ücret istisnaları ve uzaktan çalışmada iş kazası sorumluluğunu; güncel Yargıtay kararları, detaylı muhasebe uygulama örnekleri ve sosyal güvenlik kodlamaları eşliğinde analiz etmektedir.

1. GİRİŞ: ÇALIŞMA HAYATINDAKİ PARADİGMA DEĞİŞİMİ VE HUKUKİ ARKA PLAN

Endüstri 4.0 ve dijital dönüşüm, geleneksel iş hukuku kalıplarını kökten sarsmıştır. 19. yüzyılın fabrika disiplinine göre kurgulanan "işyeri" ve "mesai" kavramları, günümüzde bulut bilişim sayesinde fiziksel sınırlarından kurtulmuştur. İlk kez 1997 yılında Makimoto ve Manners tarafından literatüre kazandırılan "Dijital Göçebelik" (Digital Nomadism) kavramı, bugün küresel işgücü piyasasının yadsınamaz bir gerçeğidir.

Sosyal güvenlik hukuku, yerellik (territoriality) ilkesi gereği, sigortalının fiilen bulunduğu yerin mevzuatına tabi olmasını esas alır. Ancak sınır ötesi uzaktan çalışmalarda işverenin, çalışanın ve hizmetin sunulduğu yerin farklı ülkeler olması, çok boyutlu bir hukuki karmaşaya yol açmaktadır.

2. TÜRK HUKUKUNDA UZAKTAN ÇALIŞMANIN YASAL TEMELLERİ

2.1. 4857 Sayılı Kanun Madde 14 ve Yazılılık Şartı

Türkiye'de uzaktan çalışma, 2016 yılında 4857 sayılı İş Kanunu’nun 14. maddesinde yapılan düzenleme ile yasal bir statü kazanmıştır. Kanun, bu ilişkiyi; "işçinin, işveren tarafından oluşturulan iş organizasyonu kapsamında iş görme edimini evinde ya da teknolojik iletişim araçları ile işyeri dışında yerine getirmesi esasına dayalı ve yazılı olarak kurulan iş ilişkisi" olarak tanımlar. Yazılı sözleşme yapılması emredici bir hüküm olup, sınır ötesi uyuşmazlıklarda ispat hukuku açısından en kritik belgedir.

2.2. 2021 Uzaktan Çalışma Yönetmeliği ve Sözleşme İçeriği

10 Mart 2021 tarihli Yönetmelik uyarınca sözleşmede mutlaka yer alması gereken unsurlar şunlardır:

• İşin tanımı ve yapılma şekli,
• Çalışma mekânı ve süresi,
• İş araçları, ekipman ve bunların korunmasına ilişkin yükümlülükler,
• Giderlerin (internet, elektrik, ısınma vb.) karşılanma usulü.

Uygulama Notu: Sınır ötesi sözleşmelerde "uygulanacak hukuk" (lex loci laboris) maddesi hayati önem taşır.

3. 2024 DİJİTAL GÖÇEBE VİZESİ (DIGITAL NOMAD VISA) DÜZENLEMESİ

2024 yılında hayata geçirilen "Digital Nomad GoTürkiye" projesi, Türkiye’yi küresel yetenekler için bir merkez haline getirmeyi amaçlamaktadır.

3.1. Başvuru ve Kabul Şartları

• Yaş: 18-60 yaş aralığında olmak.
• Gelir: Aylık en az 3.000 USD veya yıllık 36.000 USD geliri resmi belgelerle kanıtlamak.
• İş İlişkisi: Türkiye dışında yerleşik bir işverenle sözleşmeli çalışmak veya kendi adına yurt dışına hizmet sunmak.

3.2. Sosyal Güvenlik ve Sigorta Muafiyeti

Dijital göçebe vizesi ile Türkiye’de bulunan yabancılar, yerel iş gücü piyasasına dahil olmadıkları sürece yerel 4/a sigortalılığına tabi değildir. Bu kişiler için kapsamlı bir "Özel Sağlık Sigortası" yaptırılması zorunludur.

4. 5510 SAYILI KANUN KAPSAMINDA SİGORTALILIK STATÜLERİ

Sınır ötesi uzaktan çalışmada en büyük hukuki karmaşa sigortalılık statüsünde yaşanmaktadır. İşverenin Türkiye’deki tescil durumu belirleyicidir.

4.1. Türkiye’de Tescilli Birimi Olmayan Yabancı İşverenler (4/b Sorunsalı)

SGK’nın 2013/11 sayılı Genelgesi uyarınca; işvereni yurt dışında olan ve Türkiye’de tescilli bir işyeri bulunmayan yapıya hizmet sunan kişiler, kural olarak "kendi adına bağımsız çalışan" kabul edilir.

• Çözüm: Bu kişiler vergi mükellefiyeti açarak 4/b (Bağ-Kur) kapsamında sigortalı olmalı veya İsteğe Bağlı Sigortalılık (m. 50) yolunu seçmelidirler.

4.2. İrtibat Büroları ve Temsilcilikler

Yabancı firmanın Türkiye’de bir "İrtibat Bürosu" varsa, bu birim ticari faaliyet yapamaz ancak personel istihdam edebilir. Bu çalışanlar tam zamanlı 4/a (SSK) sigortalısı olarak bildirilmelidir.

4.3. Uluslararası Sosyal Güvenlik Sözleşmeleri (A1 Belgesi)

Türkiye'nin 35 ülke ile imzaladığı sözleşmeler "çifte sigortalılığın" önlenmesinde tek yasal dayanaktır.

• A1 Belgesi: Bir AB ülkesindeki işvereni adına Türkiye’de çalışan kişi, kendi ülkesinden aldığı A1 (veya E101) belgesini SGK’ya ibraz ederek Türkiye’deki prim yükümlülüğünden muaf kalabilir (genellikle 24 aya kadar).

5. ÜCRETİN VERGİLENDİRİLMESİ VE GVK 23/14 İSTİSNASI

Sınır ötesi çalışmada ücretin döviz bazlı olması teknik bir süreç gerektirir.

5.1. Gelir Vergisi İstisnası Şartları

193 sayılı GVK md. 23/14-a uyarınca aşağıdaki şartlar varsa ücret vergiden istisnadır:

1. İşverenin kanuni ve iş merkezinin Türkiye’de olmaması (Dar mükellefiyet).
2. Ücretin mutlaka yurt dışından gelen dövizle ödenmesi.
3. İşverenin Türkiye'de ticari kazanç elde etmemesi.

5.2. Prime Esas Kazanç (SPEK) ve Döviz Kuru İlişkisi

Ücret vergi dışı kalsa dahi SGK primine tabidir. 5510 sayılı Kanun md. 80 uyarınca, dövizli ücretler ödeme tarihindeki TCMB döviz alış kuru üzerinden TL’ye çevrilerek SPEK matrahına dahil edilir. SPEK tavanı (günlük asgari ücretin 7,5 katı) bu hesaplamalarda üst limit olarak dikkate alınmalıdır.

6. UYGULAMALI MUHASEBE VE BORDROLAMA ÖRNEĞİ

Aşağıda, Türkiye’de tescilli bir irtibat bürosu üzerinden uzaktan çalışan kıdemli bir personelin (GVK 23/14 istisnası mevcut, %5 SGK teşviki uygulanmış) 2026 yılı parametrelerine göre bordro tahakkuk kaydı sunulmuştur.

Örnek Veriler:

• Brüt Ücret: 120.000,00 TL (Tavan ücret dikkate alınmıştır).
• Vergi Statüsü: Gelir Vergisi ve Damga Vergisi İstisnası.

Hesap Kodu	Hesap Açıklaması	Borç (TL)	Alacak (TL)
770.01	Brüt Ücret Giderleri	120.000,00
770.02	SGK İşveren Payı (%15,5)	18.600,00
770.03	İşsizlik Sig. İşveren Payı (%2)	2.400,00
335.01	Personele Borçlar (Net Ücret)		102.000,00
361.01	Ödenecek Sosyal Güvenlik Kesintileri		39.000,00
TOPLAM		141.000,00	141.000,00

Teknik Not: Bu kayıtta 360-Gelir Vergisi yer almamaktadır; zira GVK 23/14 tam istisna öngörür. Ay sonu değerlemelerinde ortaya çıkan farklar için 646 veya 656 hesaplar kullanılmalıdır.

7. İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ (İSG) VE YARGITAY PERSPEKTİFİ

7.1. Konutun İşyeri Sıfatı ve İlliyet Bağı

Yargıtay 21. Hukuk Dairesi (2020/3561 K.), kazanın iş kazası sayılabilmesi için "işin yürütümü ile kaza arasındaki uygun illiyet bağına" odaklanmaktadır.

• İş Kazası Sayılan Haller: Bilgisayar başında çalışma esnasındaki ergonomik yaralanmalar veya işverenin tahsis ettiği cihazdan kaynaklı elektrik çarpması.
• İş Kazası Sayılmayan Haller: Mutfakta kahve yaparken ayağı kayan veya kişisel ihtiyaçlar (banyo vb.) sırasında kaza geçiren personelin durumu genellikle illiyet bağı zayıflığı nedeniyle "gri alan" olarak nitelendirilmektedir.

7.2. Psikososyal Riskler ve "Ulaşılamama Hakkı"

Sınır ötesi çalışmalarda "saat farkı" (time zone) ciddi bir mobbing ve tükenmişlik riski oluşturur. İşverenin gece yarısı toplantı talep etmesi, dinlenme hakkının ihlali ve İSG kapsamında bir risk olarak değerlendirilmektedir.

8. SINIR ÖTESİ ÇALIŞMADA DENETİM LİSTESİ (CHECKLIST)

Uygulayıcıların (SMMM/YMM) süreçleri yönetirken şu 10 adımı takip etmesi önerilir:

1. [ ] Yazılı "Uzaktan Çalışma Sözleşmesi" yapıldı mı?
2. [ ] Ücretin yurt dışından döviz olarak geldiğine dair banka dekontları saklanıyor mu?
3. [ ] İSG eğitimi verilip tutanakla belgelendi mi?
4. [ ] Çalışandan "Çalışma Alanı Uygunluk Beyanı" alındı mı?
5. [ ] İkili sosyal güvenlik sözleşmesi kapsamında A1 muafiyeti var mı?
6. [ ] SGK işe giriş kodunda "Uzaktan Çalışma" belirtildi mi?
7. [ ] Veri güvenliği (KVKK) protokolü imzalandı mı?
8. [ ] Ekipman teslim tutanağı (Zimmet formu) hazırlandı mı?
9. [ ] GVK 23/14 şartlarının devamlılığı kontrol ediliyor mu?
10. [ ] Meslek kodları SGK sisteminde güncellendi mi?

9. DETAYLI VAKA ANALİZLERİ (CASE STUDIES)

Senaryo 1: Türkiye’den ABD’ye Freelance Hizmet

Bay (A), İstanbul’daki evinden ABD firmasına yazılım hizmeti sunmaktadır. ABD firmasının Türkiye’de tescili yoktur. Bay (A), 4/a kapsamında sigortalı olamaz; 4/b (Bağ-Kur) kapsamında tescil yaptırmalıdır. Ücreti döviz olarak gelirse GVK 23/14 istisnasından yararlanabilir.

Senaryo 2: Yurt Dışından Emekli Olanın Durumu

Hollanda'dan emekli olup Türkiye'den Hollanda'daki firmasına danışmanlık yapan kişi, 4/a kapsamında çalışırsa SGDP ödemelidir. Ancak bağımsız (4/b) çalışıyorsa emekli aylığından kesinti yapılmaz.

10. SONUÇ VE ÖNERİLER

Dijital göçebelik mevzuatı henüz emekleme aşamasındadır. Türkiye’nin bu alandaki cazibesini artırmak için; sadece bu kitleye özel, basitleştirilmiş bir "Dijital Çalışan Sigorta Prim Modeli" ve daha net vergi teşvikleri yasal bir zorunluluktur. Şirketlerin ve mali müşavirlerin, sadece mevcut kanunlarla yetinmeyip, Yargıtay içtihatlarını ve uluslararası sözleşmeleri yakından takip etmeleri ileride doğabilecek rücu davalarını engelleyecektir.

11. KAYNAKÇA

• 193 Sayılı Gelir Vergisi Kanunu. T.C. Resmî Gazete.
• 4857 Sayılı İş Kanunu. T.C. Resmî Gazete.
• 5510 Sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu. T.C. Resmî Gazete.
• 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu. T.C. Resmî Gazete.
• SGK Genelgesi 2013/11. Sigortalılık İşlemleri Birleşik Genelgesi.
• Uzaktan Çalışma Yönetmeliği (2021). T.C. Resmî Gazete No: 31419.
• Yargıtay 21. HD. Karar No: 2020/3561.
• Yargıtay HGK. E. 2021/456, K. 2021/872 (İşyeri tanımı üzerine).
• Akın, L. (2022). İş Sağlığı ve Güvenliği Hukuku ve Uzaktan Çalışma. Yetkin Yayınları.
• Makimoto, T., & Manners, D. (1997). Digital Nomad. Wiley Publishing.

05.02.2026

Kaynak: www.MuhasebeTR.com
(Bu makale kaynak göstermeden yayınlanamaz. Kaynak gösterilse dahi, makale aktif link verilerek yayınlanabilir. Kaynak göstermeden ve aktif link vermeden yayınlayanlar hakkında yasal işlem yapılacaktır.)

>> Duyurulardan haberdar olmak için E-Posta Listemize kayıt olun.

>> SGK Teşvikleri (150 Sayfa) Ücretsiz E-Kitap: hemen indir.

>> MuhasebeTR mobil uygulamasını Apple Store 'dan hemen indir.

>> MuhasebeTR mobil uygulamasını Google Play 'den hemen indir.

>> YILIN KAMPANYASI: Muhasebecilere Özel Web Sitesi 1.666 TL + KDV  Ayrıntılar için tıklayın.