YAZARIN TÜM MAKALELERİ Kayıt Dışı Ekonomi ve Etkileri (01.09.2007) Ücret ve Personel Verimliliği Konusunda Örnek Bir Çalışma (11.07.2007) Geçmişten Günümüze Muhasebe Mesleği (19.06.2007) İşletmelerde Verimliliğe Etki Eden Faktörler ve Örnek Bir Çalışma (11.05.2007) İşletmelerde Dönem Sonu İşlemleri (10.02.2007) Anonim Şirketlerin Ana Sözleşmesi ve İki Anonim Şirket Yetkilisyle Yapılan Söyleşi (25.01.2007) Enflasyon ve Etkileri (19.12.2006) Muhasebenin Ülkemizdeki Tarihi Gelişimi ve Tek Düzen Hesap Planı (04.12.2006) Finansal Planlama (20.11.2006) İşsizlik Sigortası Uygulaması ve Örnek Bir Çalışma (20.10.2006)

İŞLETMELERDE DÖNEM SONU İŞLEMLERİ

Bilindiği gibi işletme sahiplerinin varlıklar üzerindeki haklarını diğer bir değişle öz sermayeyi azaltan işlemler gider işletme sahiplerinin varlıklar üzerindeki haklarını çoğaltan işlemler de gelir olarak adlandırılmaktadır.

Giderlerin işlendiği hesaplara gider hesapları gelirlerin izlendiği hesaplara ise gelir hesapları denir. Bu hesapların tümüne genel olarak sonuç hesapları denilmektedir. Dönem sonu bilançosunda yer almayan ve faaliyet sonucu kar ya da zararın  tespiti için kar ve zarar hesabına devredilen be sonuç hesapların dönem sonunda sözü edilen kapatma kayıtlarından önce çeşitli bakımlardan kontrol edilmesi ve gerekli ayarlama yapılması gerekir.
 

1.  GELİRLER 

Gelir, işletmenin ana faaliyet konusuna giren mal ve hizmet satışından veya ana faaliyet konusu dışında kalan aktiflerin satışından, iştiraklerden faiz, kira ve benzerlerinden elde edilen değerlerdir. Bu tanımdan da anlaşılacağı gibi gelir brüt kavramdır.

Ana faaliyet konusu işlemler sonucu doğan gelirler hakkında stoklar işlenirken gerekli bilgiler verilmişti. T.H.P uygulamasında satışlar hesabı bir gelir hesabıdır.

İşletmelerin ana faaliyetleri dışında gelirleri ise işletmelere göre çeşitlilik gösterir. Bunlar aşağıdaki şekillerde sınıflandırılmaktadır:

 

BRÜT SATIŞLAR

600. Yurtiçi Satışlar

601. Yurtdışı Satışlar

602. Diğer Gelirler

 

DİĞER FAALİYETLERDEN OLAĞAN GELİR VE KÂRLAR

640. İştiraklerden Temettü Gelirleri

641. Bağlı Ortaklardan Temettü Gelirleri

642. Faiz Gelirleri

643. Komisyon Gelirleri

644. Konusu Kalmayan Karşılıklar

645. Menkul Kıymet Satış Kârları

646. Kambiyo Kârları

647. Reeskont Faiz Gelirleri

649.  Diğer Olağan Gelir Ve Kârlar

 

OLAĞAN DIŞI GELİRLER VE KARLAR

671. Önceki Dönem Gelir Ve Kârları

672. Diğer Olağan Dışı Gelir Ve Kârlar

 

Yukarıdaki hesaplar dönem sonunda 690 Dönem Kârı Veya Zararı hesabına devredilerek kapatılırlar ve bu nedenle kalan vermezler. Kalan vermedikleri için de bilançoda yer almazlar ve izleyen döneme aktarılmazlar. 

1.1 Gelirlerin Dönem Bakımından  Kontrolü 

Gelir hesapları ait oldukları dönemin Kâr ve Zarar hesabına devredilerek kapatılırlar. Bu nedenle öncelikle o döneme ait mal hareketlerinden sağlanan gelirler ve kaydedilmiş gelirlerin tümünün döneme ait olup olmadığı araştırılır. 

Bu kontrol gelir hesapları içinde gelecek döneme ait gelirlerin kayıtlı olduğu veya döneme ait geçmiş dönemde ortaya çıkması ve cari döneme aktarılmış olduğu tespit edilebilir. Böyle durumlarda önceki dönemden gelen ve gelecek döneme ait gelirlere ilişkin olarak ayarlama kayıtlarına gerek vardır. 

Gelir hesaplarına kaydedilen tutarlar içinde gelecek döneme ait olarak tespit edilirse, bu miktarlar gelir hesaplarından çıkarılarak pasif karakterli bir bilanço hesabının  alacağına kaydeder. 

Örnek: işletme müşavirlik hizmetini gördüğü diğer bir işletmeden 2 yıllık müşavirlik ücreti 6.000.000. tl’yı peşin olarak almış ve tutarın tümünü 649. Diğer Olağan Kârlar hesabının alacağına kaydetmiştir. 

Tehsil olunan mişavirlik ücretinin tümü gelir olarak kaydedilmişse envanter işlenmleri sırasında bilanço dönemine ait olmayan kısmı bu hesaptan çıkarılarak bir bilanço hesabı olan 380. Gelecek Aylara Ait Gelirler Hesabına aktarılır. Şöyle ki ; 

_________________________  31.12  _________________________ 

649. DİĞER OLAĞAN GELİR VE KARLAR HS.             3.000.000.-

   Müşavirlik Geliri 

               380. GELECEK AYLARA AİT

               GELİRLER H.S.                                                        3.000.000.- 

_________________________              _________________________

 

Dönem Kâr veya Zararı hesabına dönemin müşavirlik geliri olarak devredilecek tutar; hesabın kalanı olan 6.000.000. – 3.000.000. = 3.000.0000. tl dır. 

Henüz gerçekleşmemiş olan 3.000.000.tl lik bedel gelecek aylara ait gelirler adı altında dönem sonu bilançosunun pasifinde yer alacaktır. İzleyen yılda söz konusu gelir gerçekleşmiş olacağından 649. Diğer Olağan Gelir Ve Kârlar hesabına devredilir. Dönemine ait olmayan ancak cari dönemde tehsil edilmiş olan gelecek dönem gelirleri takip eden yıla aitse 380. Gelecek Aylara ait Gelirler hesabına sonraki yıllara aitse 480. Gelecek Yıllara Ait Gelirler hesabına kaydedilir. 

1.2 Gelecek Dönem Gelirleri Hesabında Bulunan Dönem Gelirleri 

Yukarıda da belirtildiği gibi 380. Gelecek aylara ait gelirler hesabı pasif karakterli bir bilanço hesabıdır. İşletmeler bazen henüz gelir olarak gerçekleşmemiş tahsillerin tümünü önce bu hesaba kaydedebilir. Bu hesaba kaydedilen tutarlar dönem sonunda kontrol edilerek içinde bulunan dönemde gelir olarak gerçekleşmiş kısmı tespit edilir. Tespit edilen bu tatar ile ilgili gelir hesabına borç yazılarak ait olduğu dönemin sonuçlarına devri sağlanır. 

Örnek: işletme 3 ayı içinde bulunulan yıl 9 ayı ait olmak üzere bir yıllık kira bedeli olan 12.000.000. tl nin tümünü 380. Gelecek aylara ait gelirler hesabına kaydetmiştir. 

31.12 tarihinde envanter kayıtları sırasında bu yıla ait olan kira bedellerinin gelecek aylara ait gelirler hesabından çıkartılarak ilgili gelir hesabına alınması gerekecektir. 

________________________  31.12  ________________________ 

380. GELECEK AYLARA AİT GELİRLER HS.               3.000.0000.-

   Kira Gelirleri 

               649. DİĞER OLAĞAN GELİR                                 3.000.000.-

               VE KÂRLAR H.S.

                          Kira Gelirleri

________________________              ________________________ 

İzleyen yılın Gelecek Aylara Gelir hesabında kalan 9.000.000.- lik kira geliri gerçekleştikleri aylarda da 649. Diğer Olağan Gelirler ve Kârlar Hesabına geçirilir.

Ocak ayının kirası gerçekleşince; 

________________________  10.01   ________________________ 

380. GELECEK AYLARA AİT GELİR VE KARLAR            1.000.000.-

   Kira Geliri 

               649. DİĞER OLAĞAN GELİR VE

               KARLAR H.S.                                                                  1.000.000.-

________________________                 ________________________  

1.3 Gerçekleşmiş Fakat Tahsil Edilmemiş Dönem Gelirleri 

Tahakkuk esası gereğince gerçekleşmiş gelirlerin tahsil edilmemiş de olsalar dönemin kayıtlarında YER ALMALARI GEREKİR. Bu kayıt yapıladığı taktirde dönemin gelirleri olduğundan az görüneceğinden dönemin kârı da olduğundan az olarak hesaplanacaktır. 

Örnek: işletme aylığı 500.000.-tl dan 1 eylül de kiraya verdiği binasının kira bedellerini 12 aylık olarak ertesi yıl Ağustos ayında tahsil edecektir. 

Tahakkuk eden kira gelirlerinin kaydı:

_______________________  01.09    ________________________ 

181. GELİR TAHAKKUKLARI H.S.                          500.000.-

   Kira Gelir Tahakkukları

               649. DİĞER OLAĞAN GELİR

               VE KÂRLAR H.S.                                                     500.000.-

________________________                ________________________

Yukarıdaki kayıt her ay itibariyle yapılacak ve gelir tahakkukları yıl sonunda dört aylık tutar olan 2.000.000.- tl ye ulaşacaktır. Bu durumda tutar 1995 yılını izleyen aylarda tahsil edileceği için 31.12. de 181. nolu hesaba aktarılır. 

_______________________  31.12  _________________________ 

 181. GELİR TAHAKKUKLARI H.S.                         2.000.000.-

   Kira Gelir Tahakkukları 

               281.GELİR TAHAKKUKLARI H.S.             2.000.000.-

                          Kira gelir Tahakkukları

_________________________           __________________________ 

1.4 Vergi Kârının (Matrahının) Tespiti Açısından Gelirler 

Bir işletmenin ticari bilançosu düzenlenirken  ve ticari kârı tespit edilirken tüm gelirleri Dönem Kâr veya zarar hesabına devredilir. Ancak vergi kanunlarımız bazı gelirleri vergi dışı tutmuştur. Bu nedenle işletmenin vergi karını tespit için bu tür gelirlerin ticari kârdan indirilmesi gerekir. 

Sözü edilen gelirler dönem içinde elde edildiğinde ayrıca Nazım Hesaplarda izlendiği taktirde dönem sonunda vergiye tabi karı belirlemek daha kolay olacaktır. ( 952. Vergiye tabi olmayan gelir hesabı ve 953. vergiye tabi olmayan gelirler alacaklı hesabı) 

İşletmelerin ticari hareketle vergi karını tespit ederken indirilecek gelirler, vergi kanunlarımıza göre şöyle sıralanabilir: 

-        Başka bir kurumun sermayesine iştirakten elde edilen kazançlar

-        Portföyün en az %25 i hisse senetlerinden oluşan menkul kıymet yatırım fonları ile aynı nitelikteki menkul kıymetler yatırım ortaklarının portföy işletmeciliğinden doğan kazançları

-        Risk sermayesi yatırım fonları ve ortaklarının kazançları

-        Gayrimenkul yatırım fonları veya ortaklarının kazançları

-        Yenileme amacıyla harcanan duran varlıklar satış karı ve sigorta tazminat fazlası

-        Silinen borçlar nedeniyle doğan kârlar

Örnek:

 işletme iştiraki durumundaki bir şirketten kurumlar vergisi düşüldükten sonra 10.000.000.- kâr payı tahsil edilmiştir.

________________________          ________________________

100 KASA H.S.                                                                                   10.000.000.- 

               640. İŞTİRAKLAERDEN TEMETTÜ GEL. H.S.                             10.000.000.-

_______________________             __________________________

952.VERGİYE TABİ OLAMAYAN GELİRLER HS.              10.000.000.-

   Vergiden Müstesna İştirak Kazançları 

               953. VERGİYE TABİ OLMAYAN

               GELİRLER ALACAKLI H.S.                                                           10.000.000.-

______________________               ___________________________

1.5 Gelir Hesaplarının Kapatılması 

Gelir hesaplarına ilişkin envanter kayıtları tamamlandıktan sonra sıra bunların kapatılmasına gelir. Gelir hesapları alacak yanlı çalışan ve alacak kalanı veren olduğundan borçlandırılarak Dönem Kâr veya Zara Hesabına devredilir. 

Vergi kârının sonradan ticari kâr esas alınarak hesaplanacağını kabul edersek dönemin tüm gelir ve karlarının Dönem kâr Veya Zarar hesabına devri şöyle olur;

_______________________            _____________________________ 

600. YURİÇİ SATIŞLAR HESABI                                                     XX

601. YURDIŞI SATIŞLAR HESABI                                       XX

602. DİĞER GELİRLER HESABI                                                       XX

640. İŞTİRAKLERDEN TEMETTÜ GELİRLERİ HESABI              XX

641. BAĞLI ORTAKLIK TEMETTÜ GELİRLERİ HESABI                         XX

642. FAİZ GELİRLERİ HESABI                                                         XX

644. KONUSU KALMAYAN KARŞILIKLAR HESABI                               XX

645. MENKUL KIYMET SATIŞ KARLARI HESABI                                 XX

646. KAMBİYO KARLARI HESABI                                          XX

647. REESKONT FAİZ GELİRLERİ HESABI                                        XX

649. DİĞER OLAĞAN GELİR VE KARLAR HESABI                              XX

671. ÖNCEKİ DÖNEM GELİR VE KARLARI HESABI                             XX

679. DİĞER OLAĞANDIŞI GELİR VE KARLAR HESABI                        XX

               690. DÖNEM KARI VEYA ZARARI  HESABI                         XX

_______________________            ______________________________ 

 

2. GİDERLER 

Giderler hasılat sağlama amacı için yapılan aktif tükenmeleridir. Giderler işletmelerin öz sermayelerinde azalışa yol açarlar.Giderler işletmenin büyüklüğüne ve faaliyet konusuna göre eşitlik gösterirler. Bu nedenle bunların kesin bir listesini vermek mümkün değildir. 

Mal hizmetleri izlenirken kullanılan satılan malın maliyeti hesabı niteliğindedir. Mal alım satımı ile doğrudan ilgili olmayan giderler gelir tablosunda ve sonuç hesaplarında; 

1.Faaliyet Giderleri

-                          Araştırma Ve Geliştirme Giderleri

-                          Pazarlama Satış Ve Dağıtım Giderleri

-                          Genel Yönetim Giderleri

 

2.Diğer Faaliyetlerden Olağan Gider Ve Zararlar

-                          Kambiyo Zararları

-                          Reeskont Faiz Giderleri

-                          Komisyon Giderleri

-                          Karşılık Giderleri

-                          Diğer Olağan Gider Ve Zararlar

-                          Menkul Kıymet Satış Zararları

 

3.Finansman Giderleri

-                          Kısa Vadeli Borçlanma Giderleri

-                          Uzun Vadeli Borçlanma Giderleri

 

4.Olağandışı Gider Ve Zararlar 

Şeklinde Gruplandırılmaktadır.

 

2.1 Giderlerin Doğuşu 

Tekdüzen hesap planında faaliyet ve finansman giderlerinin doğduklarında 7. gruptaki hesaplara kaydedilmesi ve dönem sonlarında yansıtma hesapları aracılığıyla yukarıda sıralanmış olan gelir tablosu hesapları’na aktarılması öngörülmüştür. Bunların dışındaki giderler doğrudan sonuç hesaplarına kaydedilmektedir. 

Giderlerin doğuşu 7. gruptaki seçeneğe göre izlenmektedir. 

Hangi işletmelerin hangi seçeneği uygulayacakları maliye bakanlığı tarafından çıkartılan muhasebe sistemi uygulama tebliğleri no:3’ de belirtilmiştir. 

Bu tebliğe göre ‘‘Bir önceki yıl aktif toplamı 200  Milyar lirayı ve net satışlar toplamı 500 Milyar lirayı aşan üretim ve hizmet işletmeleri için zorunlu olan 7/A seçeneğinde giderler esas defterlerde fonksiyon esasına göre belirlenmiştir. Yine aynı tebliğlerde   ’’7/B seçeneğinde Maliyet Hesapları ’’ başlığı altında ‘‘Ticaret işletmeleri ile bir önceki yıl aktif toplamı 200 MİLYAR liranın altında kalan üretim ve hizmet işletmelerinden isteyenler bu seçeneği uygularlar’’ ifadeleri yer almaktadır. 

Bu ifadelerden de anlaşılacağı gibi ticaret işlemleri aktif ve satış toplamları ne olursa olsun 7/A veya 7/B seçeneklerinden istedikleri birini kullanabileceklerdir.  

2.1.1   7/A Seçeneği

     7/A Seçeneğinde giderler defteri kebirde fonksiyon esnasına göre bölümlenirken, çeşit esnasına göre bölümlenme yardımcı defterde yapılmaktadır. Bu hesaplarda toplanan giderler ‘‘yansıtma hesapları’’ aracılığıyla 6. guruptaki gelir tablosu (sonuç hesapları) hesaplarına aktarılmaktadır.      

                 Fonksiyon esasına göre bölümleme aşağıdaki gibidir.                

                  71. DİREKT İLK MADDE VE MALZEME GİDERLERİ

                  72. DİREKT İŞÇİLİK GİDERLERİ

                        720. Direkt işçilik giderleri         

                        721. Direkt işçilik giderleri yansıtma

                  73. GENEL ÜRETİM GİDERLERİ

                        730.Genel üretim giderleri

                        731.Genel üretim giderleri yansıtma

                  74. HİZMET ÜRETİM MALİYETLERİ

                  75. ARAŞTIRMA VE GELİŞTİRME GİDERLERİ

                        750.Araştırma ve Geliştirme Giderleri

                        751.Araştırma ve Geliştirme Giderleri Yansıtma

                  76. PAZARLAMA SATIŞ VE EGİTİM GİDERLERİ

                        760. Pazarlama Satış Ve Dağıtım Giderleri Yansıtma

                        761.  Pazarlama Satış Ve Dağıtım Giderleri Yansıtma

                  77. GENEL YÖNETİM GİDERLERİ

                         770. Genel Yönetim Giderleri

                         771. Genel Yönetim Giderleri Yansıtma

                  78. FİNANSMAN GİDERLERİ

                         780. Finansman Giderleri

                         781. Finansman Giderleri Yansıtma

 

Bu hesaplar altında yer alacak gider çeşitleri şunlardır: 

0.İlk Madde Ve Malzeme

1.İşçi Ücret Ve Giderleri

2.Memur Ücret Ve Giderleri

3.Dışardan Sağlanan Fayda Ve Hizmetler

4.Çeşitli Giderler

5.Vergi Resim Ve Harçlar

6.Amortisman Ve Tükenme Payları

7.Finansman Giderleri

 

Örnek:

15.000.000.tl elektrik gideri ödenmiş; 3.000.000.tl si pazarlama gider yerine, 12.000.000.tl si yönetim gider yerine aittir. 

_________________            ____________________ 

760. PAZARLAMA SATIŞ VE DAĞITIM GİDERLERİ HESABI        3.000.000.-

   Dışarıdan Sağlanan Fay. Ve Hiz.

               Elektrik Gideri 

770. GENEL YÖNETİM GİDERLERİ                                12.000.000.-

   Dışarıdan Sağlanan Fayda Ve Hizmetler

               Elektrik Gideri 

                          100. kasa hs.                                                  15.000.000.-

__________________            ______________________

 

Ay sonunda ( aylık raporlama yapmayan işletmelerde yıl sonunda ): 

__________________             ______________________ 

632. GENEL YÖNETİM GİDERLERİ HS.                                           12.000.000.-

631. PAZ. SAT. DAĞ. GİDERLERİ HS.                                                3.000.000.- 

                          761. PAZ. SAT. DAĞ. GİD. YANSIT.  HS.                     3.000.000.-

                          771.GENELYÖNETİM GİD. YANSIT. HS                 12.000.000.-

__________________            ________________________ 

 

Yıl sonunda fonksiyonel maliyet ve yansıtma hesaplarının kapanışı

__________________             ________________________  

761. PAZ. SAT. DAĞ. GİD. YANSITMA HS.                                    3.000.000.-

771. GENEL YÖNETİM GİD. YANSITMA HS.                                12.000.000.- 

                          760. PAZ. SAT. DAĞ. GİD. HS.                                  3.000.000.-

                          770. GEN. YÖN. GİD. HS.                                        12.000.000.-

__________________             _________________________ 

Hangi fonksiyonel giderin hangi sonuç hesabına aktarılacağını aşağıdaki tabloda verilmiştir. ( üretim ve maliyetlerine ilşkin hesaplar alınmamıştır.) 

MALİYET HESAPLARI 7/A                            GELİR TABLOSU HESAPLARI

750 Araştırma ve geliştirme gid.	751 Araştırma ve geliştirme gid. yansıtma	630 araştırma ve geliştirme gid.
760 Pazarlama, Satış ve dağıtım gid.	761 Pazarlama, Satış ve dağ. gid. yansıtma	631 Pazarlama, Satış ve dağ. gid.
770 genel yönetim gid.	771 genel yönetim gid.yansıtma	632 genel yönetim gid.
780 finansman gid.	781 finansman gid. yansıtma	660 kısa vadeli borçlanma gid. 661 uzun vadeli borçlanma gid.

 

2.1.2   7/b seçeneği 

7/b seçeneğinde giderler büyük defterde çeşit esnasına göre izlenmektedir. Daha sonra bu hesaplarda biriken giderler, maliyet çıkartma dönemlerinde düzenlenen gider ve dağıtım tabloları aracılığıyla fonksiyonlarına dönüştürülür. Ve ‘798 gider çeşit yansıtma hesabı ile gelir tablosu hesaplarına yansıtılır. 

   Bu seçeneği uygulayan işletmeler 79 gruptaki hesapları kullanırlar:

79. GİDER ÇEŞİTLERİ

-                    790. İlk Madde Ve Malzeme Giderleri

-                    791. İşçi Ücret Ve Giderleri

-                    792. Memur Ücret Ve Giderleri

-                    793. Dışarıdan Sağlanan Fayda Ve Hizmetler

-                    794. Çeşitli Giderler

-                    795. Vergi Resim Ve Harçlar

-                    796. Amortisman Ve Tükenme Payları

-                    797. Finansman Giderleri

-                    798. Gider Çeşitleri Yansıtma 

Giderlerin çeşit esnasından fonksiyon esnasına dönüştürülmesi( gider dağıtım tablosu)

Çeşit/fonksiyon	Toplam gider	Araştırma geliştirme	Pazarlama	Genel yönetim	Finansman
790. ilk madde ve malzeme giderleri 791. işçi ücret ve giderleri 792. memur ücret ve giderleri 793. dışarıdan sağlanan fayda ve hizmetler 794. çeşitli giderler 795. vergi resim ve harçlar 796. amortisman ve tükenme payları 797. finansman giderleri	70.000 100.000 200.000 40.000 10.000 8.000